Bostancıbaşılıkdan Silistre beylerbeyi olan sarâydan yetişme bir devşirmedir. 966 senesi ramazânında Amasya sancağı mutasarrıfı olarak şevvâlinde Amasya'ya geldi. Şehzâdenin bütün ağırlığını zabta me'mûr dergâh-ı âlî çavuşlarından Mehmed Ağa da zilka'desinde geldi.
Şehzâde Bâyezîd'in adamlarından çokları kendisiyle beraber Îrân'a gitdi. Amasya'da kalan Halîl Hâce ile hekîmbaşısını Sinan Paşa İstanbul'a i'zâm etdi. Şehzâdenin dâmâdı ve Amasya muhâfızı Muzaffer Paşa Amasya kalesi zindânında mahbûs ve Sinan Ağa dizdâr oldu.
966 senesi zilka'desinin gurresinde Muhyiddîn Mehmed Efendi Amasya kadısı ve emvâl-i mîriyye nâzırı oldu. Şehzâdenin kapıcılar kethüdâsı Mahmûd Ağa tutulup habs edildi. Fakat emîr-i dîvânı olan Mahmûd Bey başına topladığı şehzâde ordusu neferâtıyla Çorum ve Niksâr havâlîsinde isyân ve kat'-ı tarîk etmeğe kalkışdı.⁵⁹⁷
967 senesi muharreminin gurresinde Amasya müftülüğü ve Sultâniyye müderrisliği yevmî seksen akçe ile Sultân Selîm müderrisi olan Hamîdli Küçük Tâceddîn Efendi'ye tevcîh ve irsâl edildi ve evâsıt-ı muharremde Yedi Kule'de mahbûs olan sâbık Amasya müftüsü Molla Cürcân Muhyiddîn ve şeyh Hayreddîn Îcâdî Efendiler afv ve ıtlâka mazhar oldular. [321]
Kezâlik muharrem evâ'ilinde Dursun Bey'den inhilâl eden Amasya hâsları emânetine Diyârbekir defterdârı Mehmed Çelebi ta'yîn olunarak geldi. Eski kâtibi olan şu'arâdan Abdî Çelebi makâmını muhâfaza etdi. Ba'dehû Sinan Paşa gidip yerine Ahmed Bey geldi.
Günümüz Türkçesiyle
Bostancıbaşılıktan Silistre beylerbeyi olan, saraydan yetişme bir devşirmedir. 966 [1559] yılı Ramazan ayında Amasya sancağı mutasarrıfı olarak Şevval ayında Amasya'ya geldi. Şehzadenin bütün eşya ve yükünü ele geçirmekle görevli saray çavuşlarından Mehmed Ağa da Zilkade ayında geldi.
Şehzade Bayezid'in adamlarından birçoğu kendisiyle birlikte İran'a gitmişti. Amasya'da kalan Halil Hâce ile hekimbaşısını Sinan Paşa İstanbul'a gönderdi. Şehzadenin damadı ve Amasya muhafızı Muzaffer Paşa Amasya Kalesi zindanında tutuklu kaldı, Sinan Ağa dizdar oldu.
966 yılı Zilkade ayının başında Muhyiddin Mehmed Efendi Amasya kadısı ve devlet mallarının nazırı oldu. Şehzadenin kapıcılar kethüdası Mahmud Ağa yakalanıp hapsedildi. Fakat divan emiri olan Mahmud Bey, başına topladığı şehzade ordusu askerleriyle Çorum ve Niksar çevresinde isyan edip yol kesmeye kalkıştı.
967 [1559-60] yılı muharreminin başında Amasya müftülüğü ve Sultâniyye Medresesi müderrisliği, günlüğü seksen akçeyle Sultan Selim'in müderrisi olan Hamîdli Küçük Tâceddin Efendi'ye verilip kendisi gönderildi. Muharremin ortalarında ise Yedikule'de tutuklu bulunan eski Amasya müftüsü Molla Cürcân Muhyiddin ile şeyh Hayreddin Îcâdî Efendiler affedilip serbest bırakıldı.
Aynı şekilde muharrem başında Dursun Bey'in ayrılmasıyla boşalan Amasya hâsları emanetine Diyarbekir defterdarı Mehmed Çelebi atanıp geldi. Eski kâtibi olan şairlerden Abdî Çelebi görevini korudu. Daha sonra Sinan Paşa gidip yerine Ahmed Bey geldi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- bostancıbaşı: saray bahçıvanlarının başı olan görevli
- devşirme: Hristiyan ailelerden alınıp saray ve devlet hizmetinde yetiştirilen kişi
- mutasarrıf: sancağı yöneten görevli
- mahbûs: tutuklu, hapsedilmiş
- dizdâr: kale muhafızı
- emvâl-i mîriyye nâzırı: devlet mallarına bakan görevli
- kat'-ı tarîk: yol kesme, haydutluk
- tevcîh: bir göreve atama
- afv ve ıtlâk: bağışlanıp serbest bırakılma
- emânet: bir gelir kaleminin yönetimi
Sinan Paşa'nın Kimliği
Hüsameddin bu Sinan Paşa'yı bir önceki maddede "Silistre beylerbeyi Arnavut Sinan Paşa" diye anar; burada ise bostancıbaşılıktan Silistre beylerbeyliğine yükselmiş bir devşirme olarak tanıtır. Bu iki bilgi aynı kişiye ait görünür. Başka kaynaklarda bu Sinan Paşa'nın biyografisi bulunamadı. Şehzade Bayezid'in Kazvin'den teslim alınması için son Osmanlı elçilik heyetinde de Sinan Paşa adlı bir kişinin bulunduğu bir kaynakta yazılıdır; bu kişinin Amasya'ya gelen Sinan Paşa ile aynı olup olmadığı belirlenemedi.
Şehzade Bayezid'in Ardından
Madde, Bayezid'in Amasya'dan ayrılmasından sonra şehirdeki hesaplaşmayı anlatır. Ansiklopedi maddesine göre Bayezid, 7 Temmuz 1559'da dört oğlunu alıp Amasya'dan çıkmıştı; Hüsameddin'in kayıtları da bu çıkışa uyar. Bayezid'in adamlarının bir bölümü onunla gitmiş, geride kalanların bir kısmı İstanbul'a sürülmüş, damadı olarak anılan Muzaffer Paşa kale zindanına konmuş, bir başka bey ise kendi ordusuyla Çorum ve Niksar yöresinde isyana kalkışmıştır. Bu Mahmud Bey'in daha önce Süleyman Paşa'nın kapıcıbaşısı olduğu Hüsameddin'in dipnotundan öğrenilir; başka kaynakta ayrıntıya rastlanmadı.
Müftünün Dönüşü
Molla Cürcân lakabıyla anılan Muhyiddin Mehmed Efendi, daha önceki bir maddede Şehzade Mustafa'nın Amasya'sında 955'te müftü olarak atanmıştı. Burada Bayezid'in elçisi olarak Yedikule'de tutuklu bulunan müftünün 967 Muharrem ortasında serbest bırakıldığı yazılır. Ansiklopedi maddesi Bayezid'in Konya yenilgisinden sonra müftü Muhyiddin Cürcânî'yi babasına gönderdiğini söyler; yani aynı kişi iki kaynakta da yer alır, ama elçiliğin zamanı farklı verilmiştir.
Şehzade Sancağının Sonu
Amasya şehzade sancağı olmaktan 1559'daki bu firardan sonra çıkarılmış, şehirde bundan sonra hiçbir şehzade görev almamıştır. Ansiklopedi maddesine göre Amasya bundan sonra merkezden atanan sancak beyleri tarafından yönetildi; maddede sayılan görev değişiklikleri bu yeni dönemin ilk kayıtları olarak okunabilir. Hâslar emini olarak anılan Mehmed Çelebi, müderris Hamîdli Küçük Tâceddin Efendi, Halil Hâce ve Abdî Çelebi hakkında başka kaynaklarda bilgi bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 3. Cilt, s. 511. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
Diğer kaynaklar