Devr-i Selîm-i evvelde defterdâr-ı evvel olan Fenârîzâde Şemsî Bey bin Mehmed Bey'in oğludur. Ma'iyyet-i seniyyede ordu defterdârı iken 961 senesi gurre-i şa'bânında Amasya beyi oldu. Mahzûnen Amasya'da kaldı. Kaya Bey de terakkî gördü.
Şâyân-ı dikkatdir ki Rüstem Paşa, mevki'-i sadâreti elde etmek için kendi öz kardaşı olan sadr-ı a'zam Kara Ahmed Paşa'yı çirkin iftirâlar îcâd ederek 962 senesi zilka'desinde katl etdirip yerine [315] geçdi. Hattâ diğer kardaşı olan kapudân Sinan Paşa'yı da katl etdirmişdi.
962 zilhiccesi gurresinde Amasya kadısı Muzaffer Efendi azl edilip yerine Amasyalı Muhaşşî Sinan Efendizâde Hüsâmeddîn Hüseyin Efendi Amasya kadısı olarak geldi. Buna "Kara Hüseyin Efendi" denirdi. Kadı-i sâbık da Amasya'da Mehmed Paşa Medresesi'yle tekâ'üd etdi.
963 senesinde Amasya fuzalâsından Hakalalı es-Seyyid Muhyiddîn Mehmed Efendi vefât etdi. Mûmâ-ileyh nakîbü'l-eşrâf kâ'im-makâmı idi. Vefâtında Bağdâd'dan gelen ulemâ-yı sâdâtdan es-Seyyid Muhyiddîn Mehmed Hûzevî Amasya nakîbü'l-eşrâf kâ'im-makâmı oldu. Bu sene Alî Paşa Sivas beylerbeyi olup geldi. Ferruh Bey de Amasya sancağı beyi oldu.
Günümüz Türkçesiyle
Birinci Selim döneminde birinci defterdar olan Fenârîzâde Şemsî Bey bin Mehmed Bey'in oğludur. Padişahın maiyetinde ordu defterdarı iken 961 yılı Şaban ayının başında Amasya beyi oldu. Hüzünle Amasya'da kaldı. Kaya Bey de terfi gördü.
Dikkate değer ki Rüstem Paşa, sadrazamlık makamını ele geçirmek için kendi öz kardeşi olan sadrazam Kara Ahmed Paşa'yı çirkin iftiralar uydurarak 962 [1555] yılı Zilkade ayında öldürtüp yerine geçti. Hatta diğer kardeşi olan kaptan Sinan Paşa'yı da öldürtmüştü.
962 yılı Zilhicce ayının başında Amasya kadısı Muzaffer Efendi görevden alınıp yerine Amasyalı Muhaşşî Sinan Efendizâde Hüsâmeddin Hüseyin Efendi Amasya kadısı olarak geldi. Buna "Kara Hüseyin Efendi" denirdi. Önceki kadı da Amasya'da Mehmed Paşa Medresesi ile emekli oldu.
963 [1555-56] yılında Amasya âlimlerinden Hakalalı es-Seyyid Muhyiddin Mehmed Efendi vefat etti. Adı geçen, nakîbü'l-eşrâf vekiliydi. Vefatında Bağdat'tan gelen seyyid âlimlerden es-Seyyid Muhyiddin Mehmed Hûzevî Amasya nakîbü'l-eşrâf vekili oldu. Bu yıl Ali Paşa Sivas beylerbeyi olarak geldi. Ferruh Bey de Amasya sancağı beyi oldu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- defterdâr-ı evvel: baş defterdar, birinci defterdar
- ma'iyyet-i seniyye: padişahın maiyeti, yanındakiler
- mahzûnen: üzgün olarak
- terakkî: yükselme, terfi
- mevki'-i sadâret: sadrazamlık makamı
- iftirâ: karalama, suç uydurma
- kapudan: donanma komutanı
- kadı-i sâbık: önceki kadı
- tekâ'üd: emeklilik
- nakîbü'l-eşrâf: Peygamber soyundan gelenlerin başkanı
Rüstem Paşa, Kara Ahmed Paşa ve Sinan Paşa
Maddedeki en dikkat çekici cümle, Rüstem Paşa'nın "öz kardeşi" Kara Ahmed Paşa'yı iftiralarla öldürttüğü ve bir diğer kardeşi Kaptan Sinan Paşa'yı da öldürttüğü iddiasıdır. Kara Ahmed Paşa üzerine yazılmış ansiklopedi maddesi, onun Rüstem Paşa'nın kardeşi olduğunu bildiren kaynaklar bulunduğunu, ancak bu bilginin doğru olmadığını açıkça yazar. Kara Ahmed Paşa, Kanuni'nin kız kardeşi Fatma Sultan'ın eşiydi. Yeniçeri ağalığından yükselen paşa, Şehzade Mustafa'nın öldürülmesinden sonra sadrazam olmuş; 13 Zilkade 962'de (29 Eylül 1555) divana geldiği sırada ansızın boğdurulmuştur. Ölümünün sebebi kesin bilinmez: çağdaş tarihçi Celâlzâde onun yönetim yetersizliğini gerekçe gösterir, bir Alman elçi ise paşanın şehzadeye bağlı olduğu için ya da Rüstem Paşa'ya yeniden yol açmak için öldürüldüğü yolunda iki ayrı söylenti aktarır. Bir başka tarihçi, olayı Hürrem Sultan'ın ve Mihrimah Sultan'ın tertibine bağlar. Rüstem Paşa'nın yeniden sadrazam olması, bu ölümün hemen ardından gerçekleşmiştir. Hüsameddin'in "iftira" yorumu, bu söylentilerden birine yakındır, ama "kardeşlik" bilgisi hatalıdır.
Kaptan Sinan Paşa'ya gelince, Rüstem Paşa'nın erkek kardeşi olduğu bilinen Sinan Paşa 1550-1553 arasında kaptan-ı deryalık yapmıştır ve 21 Aralık 1553'te, yani Kara Ahmed Paşa'nın ölümünden iki yıl önce vefat etmiştir. Elimizdeki kaynaklarda onun bir cinayet sonucu öldüğüne dair kayıt yoktur. Hüsameddin'in "katl etdirmişdi" demesi bu yüzden doğrulanamadı. Büyük bir servet bırakan Sinan Paşa'nın mirasının Mihrimah Sultan'a kaldığı yazılır.
Tarih Tutarsızlığı
Bu maddede Mahmud Bey'in Amasya beyi olduğu tarih 961 Şaban olarak verilir; oysa önceki maddede Kaya Bey'in 962 Şaban başında Amasya'dan ayrılıp yerine Mahmud Bey'in atandığı yazılıdır ve burada anılan Kara Ahmed Paşa'nın ölümü de 962 Zilkade'dir. Bu yüzden 961 yılı, büyük olasılıkla 962'nin yanlış yazılmasıdır. Mahmud Bey'in babası Şemsî Bey ve Birinci Selim döneminde birinci defterdar olduğu bilgisi başka kaynaklarda doğrulanamadı.
Amasya'daki Görevliler
Maddede adı geçen Kara Hüseyin Efendi, Amasyalı Muhaşşî Sinan Efendi'nin oğludur ve eski kadı Muzaffer Efendi'nin yerine geçer. Hakalalı Muhyiddin Mehmed Efendi ve Hûzevî Muhyiddin Mehmed Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgi bulunamadı. Sivas'a beylerbeyi olan Ali Paşa'nın kimliği de bu çalışmada belirlenemedi. Aynı maddede 963'te Amasya sancağına Ferruh Bey'in getirildiği yazıldığına göre Mahmud Bey'in görev süresi bir yıl kadar sürmüş görünür.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 3. Cilt, s. 509. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Feridun Emecen, "Kara Ahmed Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 24, İstanbul 2001, s. 357-358 (https://islamansiklopedisi.org.tr/kara-ahmed-pasa).
- Erhan Afyoncu, "Rüstem Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 35, İstanbul 2008, s. 288-290 (https://islamansiklopedisi.org.tr/rustem-pasa).
Diğer kaynaklar