Karamağra köylü Âşık Aşir Kirpiksiz'in 1943 yazında Merzifon'da heyete okuduğu beş parçadan yalnız bu deyişin fişinde bir çalgı notu vardır: kayıtta keman çalınmıştır. Kemancının adı fişe yazılmamış, katalogda Kirpiksiz'in adının altında onun yerine bir soru işareti durur; Kaya dipnotta bu kişinin Sarı köylü kemancılardan Turabi Tanrısever ya da Rasim Olgun olması gerektiğini belirtir. Deyişin adı başlıkta "İptida Dünyaya", ilk dizesinde ise "İbtida dünyaya" diye iki farklı yazımla geçer.

Künye

  • Repertuvar no: yok; TRT repertuvarında Amasya yöresine kayıtlı değildir
  • Kaynak kişi: Aşir Kirpiksiz (âşık, doğumu rumî 1326, Merzifon'a bağlı Karamağra köyünden; çalgısı katalogda köşeli parantez içinde saz); eşlik eden kemancının adı fişte yok
  • Derleme yeri: Merzifon (köşeli parantez içinde, Kaya'nın tamamlaması)
  • Derleme tarihi: 8 Temmuz 1943
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı (Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, teknisyen Rıza Yetişen)
  • Kaynak yayın: Celal Volkan Kaya, Ankara Devlet Konservatuvarı'nın Halk Müziği Alan Araştırmaları Kataloğu, İTÜ, 2014, kayıt listesi sıra 3671 ve 95 numaralı dipnot
  • Arşivdeki yeri: Folklor Arşivi, plak 1125/A-1
  • Tür: deyiş
  • Makam, usul: fişe geçmemiş
  • Söz ve müzik: anonim; başlıkta bir âşık adı yoktur
  • Kaynak bağlantısı: Kaya, 2014; TRT sayfası yoktur

Sözleri

Katalogda deyişten kalan ilk dize şudur:

İbtida dünyaya mektep gurulmadan

"İbtida" (iptida), başlangıçta, ilk önce demektir; "gurulmadan" da kurulmadan sözünün yöre söyleyişidir. Dize, "daha dünyada mektep kurulmadan önce" diye okunabilir ve sözü zamanın başına götürür; o zaman ne olduğunu ise ikinci dize söylerdi. Oysa deyişin devamı hiçbir yayına girmedi. Bütününü saklayan, Hacettepe'ye devredilen Folklor Arşivi'ndeki 1125 numaralı plak ile kaydın derleme fişidir; fişin fotokopisi 1970'lerden beri TRT'de bulunur.

Hikâyesi

Deyişin kime ait olduğu bilinmiyor. Kaya, âşık edebiyatı ürünlerinde fişin başlığında âşık adı yoksa sözlerdeki mahlastan yola çıkarak adı başlığa kendisinin eklediğini belirtir; bu başlıkta böyle bir ek bulunmaz. Kirpiksiz'in aynı gün okuduğu "On Sekiz Bin Âlem" de "On sekiz bin âlem yaradılmadan" dizesiyle açılır. Plakta aralarına yalnız Keleş ile Duran'ın "Yol Havası (Yürütme)"sinin girdiği bu iki deyişin ilk dizeleri böylece, dünya daha yaratılmadan ya da kurulmadan önceki bir zamana seslenir. Hangisinin hangi vesileyle söylendiği hiçbir yayında anlatılmaz.

Müzikal Özellikleri

Elde olan tek müzik bilgisi çalgıyla ilgilidir. İcracı listesinde Kirpiksiz'in çalgısı, köşeli parantezle, sazdır; bu deyişte buna bir keman eklenmiştir. Kaya aynı dipnotu, Kirpiksiz'in kaydının birkaç sıra ötesinde Rıza Sağlam'ın "Yayla Makamı" için de düşmüştür. Ezginin dizisi ve usulü ise kaydedilmemiştir.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Deyişi Kirpiksiz'den başka okuyan bilinmiyor; elde 1943 plağından başka icra yoktur. Âşığın aynı günden öbür deyişleri Dik Delil Makamı, Geyik Avı ve Bilbil sayfalarında anlatılmıştır; Bilbil, 1125 numaralı plakta İptida Dünyaya'nın hemen ardından gelir. İlin âşık geleneği Amasya'da Âşıklık Geleneği, türküleri ve uzun havaları ise Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısının konusudur.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar