"Kâmil", Amasya'ya kâtip ve vakıf görevlisi yetiştiren Fazlızâde ailesinden hattat Seyyid Emîn Mehmed Efendi'nin şiirdeki adıydı. 1219'da (1804-05) Pervâne Bey Mahallesi'nde doğmuş, mahkeme kâtipliğiyle başlayan hayatı Samsun'a sürgün, Çorum ve Samsun yöresindeki kazalarda müdürlük ve 1280'de (1863-64) Amasya'da ölümle kapanmıştır. Bütün bunlar Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın yedinci ciltteki kısa maddesinden bilinir; Hüsameddin ona "maârif-âşinâ, kâtib, şâir, hattât" der, mahlasını da kaydeder, ama tek beytini vermez. Maddenin eski kelimeleri açıklanmış, sürgün olayına dair notlarla genişletilmiş bir okuması Emîn Mehmed Efendi-Fazlızâde es-Seyyid başlığıyla ayrıca yayımlanmıştır.

Hüsameddin'in Maddesi

Amasya eşrâfından es-Seyyid el-Hâc Abdülfettâh Efendi bin es-Seyyid el-Hâc Ahmed Efendi bin el-Hâc İsmâil Efendi bin el-Hâc Mehmed Efendi mahdûmudur. 1219'da Pervâne Bey Mahallesi'nde tevellüd etdi. Ulemâdan ders-i âm-ı meşhûr İbikli el-Hâc Ömer Efendi'den tahsîl-i maârif edib mahkeme kâtibi, 1260'da meclis-i idâre a'zâsı oldu. 1263'de Doktor vak'asında Samsun'a nefy edildi. Ba'dehû avdetle Zünnûnâbâd, İskilip, Sâz, Köprü kazâlarına sırasıyla müdür olup 1275'de ma'zûlen Amasya'ya geldi. 1280'de vefât etdi. Maârif-âşinâ, kâtib, şâir, hattât idi. Şiirde mahlası "kâmil" idi. Mahdûmları es-Seyyid İsmâil Hakkı, Osmân Remzi Efendilerdir. Hamamcı İsmâil Hakkı Efendi 1305'de ve Amasya icrâ me'mûru es-Seyyid Osmân Remzi Efendi de 1335'de vefât etdi. Osmân Efendi'nin mahdûmları vardır.

Günümüz Türkçesiyle: Amasya'nın ileri gelenlerinden Seyyid Hacı Abdülfettâh Efendi'nin oğludur; soyu baba tarafından Hacı Ahmed, Hacı İsmâil ve Hacı Mehmed efendilere çıkar. 1219'da Pervâne Bey Mahallesi'nde doğdu. Tanınmış hocalardan İbikli Hacı Ömer Efendi'nin yanında okuyup mahkeme kâtibi oldu, 1260'ta (1844) idare meclisine üye seçildi. 1263'te (1846-47) "Doktor vakası" denen olayda Samsun'a sürüldü. Dönüşünde sırasıyla Zünnûnâbâd, İskilip, Sâz ve Köprü kazalarında müdür oldu; 1275'te (1858-59) görevden alınmış olarak Amasya'ya geldi ve 1280'de öldü. Eğitim işlerine ilgili, kâtip, şair ve hattattı; şiirde mahlası "Kâmil" idi. Oğulları Seyyid İsmâil Hakkı ve Osman Remzi efendilerdir. Hamamcı lakaplı İsmâil Hakkı Efendi 1305'te (1887-88), Amasya icra memuru Seyyid Osman Remzi Efendi 1335'te (1916-17) öldü; Osman Efendi'nin oğulları vardır.

Kâtipler Ailesinden Bir Hattat

Fazlızâdeler, adlarını on yedinci yüzyılda yaşamış hattat Fazlullah Efendi'den alır ve on sekizinci yüzyıl boyunca Amasya mahkemesinin kâtipliğini kuşaktan kuşağa ellerinde tutmaya çalışmış bir ailedir. Emîn Mehmed'in babası Abdülfettâh Efendi de birçok vakıf görevine sahip, âyan meclisinde oturan ve yazısı güzel bir kâtipti. Dedesi Seyyid Hacı Ahmed Efendi ise mahkeme kâtipliğine üç kez getirilmiş, Canikli Tayyâr Bey'in tahsilatına itiraz eden ulemayla birlikte gece evinden alınıp Samsun'a sürülmüş ve dönüşünde yeniden kâtip olmuştu. Bu çizgide Emîn Mehmed'in mahkeme kâtipliğiyle işe başlaması ailenin olağan yoludur. Hattatlığı da aynı geleneğin parçasıdır: ailenin kurucusu bir yazı ustası, babası "hoş-nüvîs" bir kâtipti.

Aileyi bütün kollarıyla anlatan Fazlızâdeler yazısında, aynı adı taşıyan iki akrabası da yer alır. Amcası Emîn Sıdkı Mehmed Efendi İstanbul'da maliye kalemlerinde yükselip 1257'de (1841) ölmüştür; Hüsameddin'de onun maddesi birkaç madde önce gelir ve başlıkları neredeyse aynı olduğu için iki kişi kolayca karıştırılabilir. Ondan daha eski olan Emîn Mehmed Efendi ise on yedinci yüzyılın sonunda İstanbul'da divan kâtipliği ve hazine muhasebeciliği yapmıştır. Ailede şiirle anılan bir başka ad, on sekizinci yüzyılda yaşamış Âgâh Mehmed Efendi'dir; onun şiirlerini Hüsameddin de bulamadığını söyler.

Sürgün ve Kaza Müdürlükleri

Emîn Mehmed'in hayatındaki kırılma 1263'teki "Doktor vakası"dır. Hüsameddin bu olayın ne olduğunu hiçbir yerde açıklamaz, ama başka maddelerde aynı adla anılan sürgünler vardır. Yeğenzâde İbrâhim Âsım Bey 1254'te "Birinci Doktor Vak'ası"nda Samsun'a gönderilmiş, Kapancızâde Hâfız Ahmed Efendi 1261'de Sivas'a sürülmüştür. Olay, en az iki kez tekrarlanan ve şehrin ileri gelenlerini hedef alan bir kargaşaya benzer. 1260'ta idare meclisine giren Emîn Mehmed'in, üç yıl sonra bu meclisin öbür üyeleriyle birlikte cezalandırılmış olması mümkündür, ancak kaynak bunu söylemez.

Sürgünden dönen bir kâtibin önce Zünnûnâbâd'da, sonra İskilip, Sâz ve Köprü'de müdür olması, Tanzimat'ın ilk yıllarında kazaların yönetimine getirilen yeni memurlar arasında yer aldığını gösteriyor olmalıdır. Zünnûnâbâd, Hüsameddin'in birinci cildine göre merkezi Elvan Çelebi köyü olan eski bir kazaydı ve 1263 civarında Mecidözü'ne bağlanmıştı. On iki yıl kadar süren bu taşra görevleri 1275'te azille bitti; Emîn Mehmed son beş yılını Amasya'da geçirdi.

Kaynakların Durumu: Aynı Mahlas

"Kâmil" mahlası Amasya'da birden çok şair tarafından kullanılmıştır. On dokuzuncu yüzyılın sonlarıyla yirminci yüzyılın başında Amasya müftülüğü yapan Mecdîzâde Abdurrahman Kâmil Efendi'nin Kâmil mahlaslı Türkçe şiirleri bir divançede toplanmıştır. Hüsameddin'in yıllığı da 1177'de (1763) ölen, Sultan Bayezid Camii'nin hatibi, "şâir ve hânende" Hâfız Mehmed Kâmil Efendi'yi anar. Bu yüzden mecmualarda ya da cönklerde görülecek imzasız, yalnız "Kâmil" mahlaslı bir şiiri Fazlızâde Emîn Mehmed'e bağlamak için başka bir kanıt gerekir. Hüsameddin'in "kâmil" kelimesini küçük harfle yazması, onu bir niteleme sanmaya yol açabilir; cümlenin kuruluşu ("Şiirde mahlası 'kâmil' idi") bunun bir mahlas olduğunu açıkça gösterir.

Şiiri

Şiirlerine ulaşılamamıştır. Hüsameddin mahlasını bildiği hâlde bir örnek kaydetmemiştir; adı geçen bir divan ya da mecmua da yoktur. Hattat olarak yazdığı levha veya kitabelere dair bilgi de bulunamadı.

Kronoloji

1219 (1804-05): Amasya'da Pervâne Bey Mahallesi'nde doğar.

1260 (1844): Mahkeme kâtibi iken idare meclisi üyesi olur.

1263 (1846-47): "Doktor vakası"nda Samsun'a sürülür.

1263-1275 (1847-1859): Zünnûnâbâd, İskilip, Sâz ve Köprü kazalarında müdürlük yapar.

1275 (1858-59): Görevden alınıp Amasya'ya döner.

1280 (1863-64): Amasya'da ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar