Özgün Metin

Vezin: Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilün

Şem‘ gibi dutuşup çıḳdı depemden dütünüm
Şu‘le-i āhumı başuma külāh itdi firāḳ

Günümüz Türkçesiyle

1. Mum gibi tutuşup tepemden dumanım çıktı; ayrılık ahımın alevini başıma külah etti.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Elimizdeki metin, aruzun remel bahrinden "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmış bir gazelden kalan tek beyittir. Özkat bu parçayı "ḳāf harfinde kafiyeli eksik gazeller" başlığı altında, ilk beyitleri eksik olanlar arasında verir; başlığa koyduğu dipnotta bu gazellerin şair tarafından yarım bırakılmadığını, mecmualardaki sayfa eksikliklerinden dolayı bazılarının ilk, bazılarının son beyitlerinin kaybolduğunu açıklar. Beyit, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 245a) bulunur ve Özkat'ın neşrinde yüz on beşinci gazel olarak numaralanmıştır.

Matla olmadığı için iki mısraı birbiriyle kafiyeli değildir; Özkat bu parçayı mısraları arasında kafiye bulunmayan tek beyitlik eksik gazeller arasında sayar. İkinci mısranın sonundaki "firāḳ" kelimesi gazelin "-āḳ" sesiyle kurulan kafiyesini gösterir; parçanın ḳāf harfi bölümüne konmasının sebebi budur. Beyitte mahlas bulunmaz. Gazelin kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, divan şiirinin en sık kullanılan imgelerinden biri olan mum üzerine kurulmuştur. Âşık mum gibi tutuşmuştur ve mumun ucundan yükselen duman gibi onun da tepesinden duman çıkar. İkinci mısrada ayrılık, âşığın ahından çıkan alevi başına külah olarak giydirir; mumun tepesindeki alevin sivri biçimi ile külahın biçimi arasındaki benzerlik imgenin dayanağıdır. Bu biçim benzerliği tespitimizdir. Mum, duman, alev ve tutuşmak kelimeleri bir tenasüp kurar. "Dütün" kelimesi Eski Anadolu Türkçesinde duman anlamındadır ve beytin sade Türkçe söyleyişine katkıda bulunur.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 352, gazel no. 115 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 245a); ayrıca s. 62 (eksik gazeller) ve s. 69 (kafiyesiz tek beyitler), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar