Özgün Metin
Vezin: Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün
Nihâdem rû be-pîş-i bârgâhet
Zi men tevbe zi tu afv u inâyet
Günümüz Türkçesiyle
1. Yüzümü senin yüce dergâhının önüne koydum; benden tövbe, senden af ve lütuf.
Edebî ve Tarihî Yorum
Şiirin Yapısı
İkinci Farsça müfred "mefâ'îlün mefâ'îlün fe'ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. Neşirde numaranın yanında [90b] varak imi vardır. Kılıç'ın tarifine göre divanın yazmasında Türkçe gazellerin ardından iki mesnevi, üç gazel ve bir mesnevi gelir; üçüncü mesnevinin içinde de [90b] imi bulunur. Bu müfred, yazmada son mesnevi ile aynı yaprak numarasını taşır. İki mısra "bârgâhet" ve "inâyet" kelimeleriyle biter. "Bârgâhet" kelimesindeki "-et", "senin" anlamındaki Farsça zamir ekidir; kafiye bu ekin "inâyet" kelimesinin son hecesiyle ses birliğine dayandığı için zayıftır. Bu değerlendirme bizimdir.
Anlam ve Söz Sanatları
Birinci mısra bir hareketi anlatır: "rû nihâden" (yüz koymak), hem yüzünü bir yöne çevirmek hem de yüzünü yere sürmek, secdeye kapanmak anlamlarına gelir. "Bârgâh", padişahın otağı ya da kabul salonu demektir; burada Allah'ın yüce katı için kullanılır. Böylece kul, bir hükümdarın huzuruna çıkan bir bende gibi tasvir edilir. Kılıç bu mısraı "Senin huzuruna kapandım" diye karşılar. İkinci mısra fiilsizdir ve iki kısa yarımdan oluşur: "zi men tevbe" (benden tövbe) ve "zi tu afv u inâyet" (senden af ve inayet). "Men" ile "tu", "tevbe" ile "afv" birbirinin karşılığıdır; bu karşılıklı düzen mukabele sanatına yakın bir denge kurar. Kul ile Allah arasındaki ilişki bir alışverişin iki yanı gibi gösterilir: kuldan pişmanlık, Allah'tan bağışlama. "İnâyet" kelimesi affın ötesinde bir yardım ve himaye isteğini de içerir. Beyit, "rû" (yüz), "bârgâh" ve "pîş" (ön) kelimeleriyle bir huzur sahnesi kurar.
Tarihî Bağlam
Yazmada aynı [90b] yaprağında bulunan üçüncü mesnevi, kıyamet gününde af dileyen bir münacattır ve yedinci beytinde aynı kelimeyi kullanır: "Kara yüzüm getürdüm bâr-gâha". Mesnevide kul kara yüzünü bargâha getirir, bu müfredde yüzünü bargâhın önüne koyar. Aynı yaprakta, aynı kelime ve aynı yüz imgesiyle kurulan bu iki metin, şairin af konusunu Türkçe ve Farsça olarak art arda işlediğini düşündürür. Bu bağlantı bizim tespitimizdir. Kılıç, divanın sonundaki "afv" redifli gazelin muhtemelen İran'da yazıldığını düşünür; bu müfredin yazılış zamanı ise neşirde belirtilmez.
Kaynakça
- Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 164, Farsça müfred no. 2 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 90b), dipnot 230 (beytin Türkçe anlamı); ayrıca s. 27 (divanın tertibi), s. 34 (af şiirleri), s. 153 (mesnevi no. 3), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.
Çevrimiçi kaynaklar
