Özgün Metin

Vezin: Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

Zi-isyân âdemî hâlî ne-bâşed
Tu sultânî zi-tu gufrân şâyed

Günümüz Türkçesiyle

1. İnsanoğlu isyandan (günahtan) boş olmaz; sen sultansın, senden bağışlama yaraşır.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Üçüncü Farsça müfred "mefâ'îlün mefâ'îlün fe'ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. Neşirde numaranın yanında [96b] varak imi vardır. Aynı im, hemen önceki sayfada üçüncü Farsça nazmın numarasının yanında da bulunur; o nazım da af dileyen bir şiirdir. İki mısra "ne-bâşed" ve "şâyed" kelimeleriyle biter. Kafiye son "-ed" hecesine dayanır, önceki ünsüzler (ş ve y) farklıdır; bu yüzden zayıf bir kafiyedir. Bu değerlendirme bizimdir.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit bir hükümle başlar ve bir dilekle biter. Birinci mısra insanın tabiatı hakkında genel bir sözdür: âdemoğlu günahtan boş kalmaz. "Âdemî" kelimesi "insan" demektir, ama içinde Hz. Âdem'in adını taşır; ilk insanın cennetteki yasağı çiğnemesi ve sonra tövbe etmesi bu kelimede örtük bir telmih olarak sezilir. İkinci mısra Allah'ı "sultan" diye anar ve bağışlamanın ona yaraştığını söyler. "Şâyed" Farsçada "yaraşır, uygun düşer" demektir. Kılıç dipnotta beyti "İnsanoğlu bir an isyandan boş değildir. Sen sultansın, senden affetmen beklenir" diye karşılar; "bir an" sözü metinde yoktur, anlamı açmak için eklenmiştir. Beytin mantığı, kulun suçunu bir zorunluluk, Allah'ın affını da bir sıfat gibi göstermesindedir: insan günahsız olamaz, sultan da bağışlamadan sultan olamaz. Bu bir hüsn-i talil gibi işler; affın gerekçesi, insanın zaafı ile sultanın cömertliğinin birlikte düşünülmesidir. "İsyân" ile "gufrân" arasında bir tezat vardır; iki kelime aynı "-ân" sesiyle de birbirine bağlanır.

Tarihî Bağlam

Allah'ı "sultan" diye anmak İslâmî edebiyatta yaygındır. Bununla birlikte, babasına "Ey ser-â-ser 'âleme sultân Süleymânum baba" diye seslenen bir şehzadenin kaleminde, "sultan" ile "af" kelimelerinin yan yana gelmesi okuru afnameyi hatırlamaya yöneltebilir. Kılıç bu afnamenin İran'dan af dilemek için yazıldığı kanaatindedir. Beytin kendisi açıkça Allah'a yöneliktir ve babaya bir gönderme içermez; bu çağrışım yalnız bizim okumamızdır.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 164, Farsça müfred no. 3 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 96b), dipnot 231 (beytin Türkçe anlamı); ayrıca s. 37 (afname), s. 164 (Farsça nazm no. 3, dipnot 226-227), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar