Özgün Metin

Vezin: Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

Eger hâhî selâmet yâbî Şâhî
Me-kon zulm ü be-kon ber-Hak-nigâhî

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey Şâhî, eğer selamete ermek istersen, zulmetme ve gözünü Hakk'a dik. (Kılıç ilk mısraı "Eğer (sen) selâmet istiyorsan Şâhî'yi bul" diye anlamlandırır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Yedinci Farsça müfred, neşrin son metnidir. "Mefâ'îlün mefâ'îlün fe'ûlün" kalıbıyla yazılmıştır ve musarra'dır: "Şâhî" ile "nigâhî" kafiyelidir. Neşirde varak imi yoktur. Kılıç'ın tarifine göre divanın yazması "gazeller, müfredler ve nazımlarla biter"; neşirde ise Farsça bölüm nazımlarla başlayıp müfredlerle kapandığı için bu beyit kitabın son beytidir. Şairin mahlası "Şâhî" kafiye yerindedir; bu da beyte bir gazel maktaının, yani mahlasın geçtiği son beytin havasını verir.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit bir öğüttür. İkinci mısra iki emir verir: "me-kon zulm" (zulmetme) ve "be-kon ber-Hak-nigâhî" (Hakk'a bak, Hakk'ı gözet). Birinci mısra bu öğüdün karşılığını söyler: selamet. Kılıç birinci mısraı "Eğer (sen) selâmet istiyorsan Şâhî'yi bul" diye anlar, yani "Şâhî" kelimesini "yâbî" (bulursun) fiilinin nesnesi sayar. Farsça söz dizimine göre "eger hâhî selâmet yâbî" sözü "selamet bulmak istersen" diye de okunabilir; bu okumada "Şâhî" şairin kendine seslendiği mahlastır. Klasik şiirde şairin maktada mahlasıyla kendine öğüt vermesi yaygın olduğu için biz ikinci okumayı esas aldık. Mahlasın ayrıca "şâhî" (şahlık, padişahlık) anlamını taşıması bir tevriye imkânı doğurur: üçüncü Farsça nazımda da "şevket-i şâhî" (padişahlık şevketi) sözü geçer. Bu çift anlam bizim okumamızdır. "Zulm" ile "Hak" arasında bir tezat vardır: zulüm haksızlıktır, Hak ise hem Allah'ın adı hem de adaletin kendisidir.

Tarihî Bağlam

Kılıç, şehzadenin şiirlerinde "kimi zaman da padişahına nasihat veren bir şair görünümünde" olduğunu söyler ve on yedinci murabbadan örnek verir. Bu müfreddeki öğüt ise, bizim okumamıza göre, şairin kendisine yöneliktir; zulümden kaçınmak ve Hakk'ı gözetmek, bir hükümdar adayının kendine verdiği bir yemin gibi de anlaşılabilir. Kılıç'ın okumasında ise beyit okura, selameti Şâhî'de aramasını söyler. Hangi okumanın şairin kastı olduğu ve beytin ne zaman yazıldığı neşirden çıkmaz.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 165, Farsça müfred no. 7 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225), dipnot 235 (beytin Türkçe anlamı); ayrıca s. 27 (divanın tertibi), s. 36 (padişaha nasihat), s. 164 (Farsça nazm no. 3, dipnot 227), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar