Özgün Metin

Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

Kime kul olsun gönül sen gibi yârüm var iken
Pâdişâh-ı taht-gîr u tâc-dârum var iken
Ben bana itdüm ki virdüm sana elden gönlümi
Elde eller gibi sabr u ihtiyârum var iken
Çöpce gelmez ‘aynuma tâc u serîr-i saltanat
Câm-ı mey gibi muvâfık gam-güsârum var iken
Dâmen-i kuhsâr seyrin istemez gönlüm benüm
Ruhlarun gibi nazarda lâle-zârum var iken
Bana böyle pây-mâl olmak kapunda yol mıdur
Sen gibi bir şâh-ı âdil kâm-kârum var iken
Bülbül-i dil seyr-i gülzâr istemez ey serv-kad
Bir senün gibi semen-ber gül-’izârum var iken
Kanda bulsun mîr-i ‘ıyşa ceyş-i gam Şâhî zafer
Künc-i gam-hâne gibi muhkem hisârum var iken
Dergehünde gayrılardan hor tutmak yol mıdur
Böyle şâhâne kelâma iktidârum var iken

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin gibi bir sevgilim, tahtı elinde tutan, taç sahibi bir padişahım varken gönül kime kul olsun?

2. Başkaları gibi elimde sabrım ve irademken, gönlümü elden sana vermekle bunu ben kendime ettim.

3. Şarap kadehi gibi bana uygun bir dert ortağım varken saltanat tacı ve tahtı gözüme bir çöp kadar bile görünmez.

4. Yanakların gibi gözümün önünde bir lale bahçem varken gönlüm dağ eteklerini seyretmeyi istemez.

5. Senin gibi adil ve muradına ermiş bir şahım varken, kapında böyle ayaklar altında kalmak bana reva mıdır?

6. Ey servi boylu, senin gibi yasemen göğüslü, gül yanaklı bir sevgilim varken gönül bülbülü gül bahçesini seyretmek istemez.

7. Ey Şâhî, gam evinin köşesi gibi sağlam bir kalem varken gam ordusu işret beyine karşı nerede zafer bulsun?

8. Böyle şahane söz söylemeye gücüm yeterken, dergâhında beni başkalarından aşağı tutmak reva mıdır?

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Sekiz beyitlik gazel "fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "var iken", kafiye "yâr, tâc-dâr, ihtiyâr, gam-güsâr, lâle-zâr, kâm-kâr, gül-'izâr, hisâr, iktidâr" kelimelerindeki "-âr" sesi ve onu izleyen "-um" ekidir. Kılıç "var iken" sözünü divandaki redifler arasında sayar. Neşirde 42b varak imi yedinci beytin sonundadır. Kime yazıldığı belirtilmez.

Anlam ve Söz Sanatları

Redif her beyitte bir karşılaştırma kurar: elde daha değerli bir şey "varken" başka bir şeye ihtiyaç duyulmaz. Sevgili varken başkasına kul olunmaz, kadeh varken taç ve taht gözde değersizleşir, yanak varken lale bahçesine, gül yüzlü sevgili varken gül bahçesine bakılmaz. İkinci beyit "el" kelimesi üzerine bir ses oyunudur: "elden" (elinden çıkarmak), "elde" (elinde tutmak) ve "eller" (başkaları) aynı mısralar içinde farklı anlamlarla kullanılır. Bu, cinas sanatına dayanır. Üçüncü beyitte bir şehzade, saltanat tacı ve tahtının gözüne çöp kadar bile görünmediğini söyler; bu, divan şiirinde sık rastlanan dünya malını küçümseme söyleyişinin bir hükümdar adayının kaleminden çıkmış örneğidir.

Yedinci beyit bir savaş istiaresidir ve kapalıdır. "Ceyş-i gam" (gam ordusu) "mîr-i 'ıyş"a (işret beyine) karşı zafer kazanamaz, çünkü şairin "künc-i gam-hâne" (gam evinin köşesi) gibi sağlam bir kalesi vardır. Beyit, gamın içinde yaşayan âşığın artık gamdan etkilenmeyecek kadar korunaklı olduğunu söylüyor gibidir; bu okuma bizimdir. Son beyitteki "şâhâne kelâm" (şahane söz) tamlaması, şairin mahlası "Şâhî" ile aynı kökten gelir ve bir söz oyunu kurar. Şair burada kendi şiirine güvenir; Kılıç Şâhî'nin kendi şiirini andığı beyitlerin divanda az olduğunu belirtir.

Tarihî Bağlam

Kılıç bu gazeli anmaz. Matlada sevgili "pâdişâh-ı taht-gîr u tâc-dâr" (tahtı elinde tutan, taç sahibi padişah), beşinci beyitte "şâh-ı 'âdil" diye anılır. Beşinci ve sekizinci beyitlerde âşık, kendisinin bu padişahın kapısında ayaklar altında kaldığından ve başkalarından aşağı tutulduğundan yakınır. Kılıç'a göre Nahcıvan seferinden sonra Kanuni'nin Selim'e karşı teveccühü artmış, Bayezid'in iddiaları ise padişahı endişelendirmeye başlamıştı. Bu beyitlerin, babası katında ikinci plana itildiğini hisseden bir şehzadenin sesi olarak okunması mümkündür; fakat şiirde ad ve tarih yoktur ve bu yalnız bizim okumamızdır.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 101, gazel no. 112 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 42b); ayrıca s. 10 (Nahcıvan seferinden sonra Kanuni'nin Selim'e teveccühü), s. 29 (redifler) ve s. 42 (şairin kendi şiirini andığı beyitler), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar