Özgün Metin

Vezin: Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

Murâdum niçe sâl u niçe demden
Hemân bir bûsedür ol gonce-femden
Bize sâkî lebünden sun şarâbı
Gerekmez âb-ı Hızrı câm-ı Cemden
Firâk-ı kâmet ü zülf ü dehânun
Beni kurtarmadı hergiz elemden
Hatun endîşesiyle gamda kaldum
Halâs olmak bana yok mı bu gamdan
Ser-i kûyun bana ey serv-kâmet
Cihânda yig gelür bâg-ı İremden
Cemâlün seyrine serv ey gül-endâm
Başını taşra kaldurmış haremden
Visâlün ‘âşıka yigdür habîbüm
Cihânda tâc u taht u mülk-i Cemden
Eyüler pîşesidür eylük itmek
Dilâ eylük recâsın itme kemden
Cenâbundan vefâ umar bu Şâhî
Keremdür umulan ehl-i keremden

Günümüz Türkçesiyle

1. Nice yıldır, nice zamandır muradım o gonca ağızlıdan yalnız bir öpücüktür.

2. Saki, bize dudağından şarap sun; ne Hızır'ın hayat suyu gerekir ne Cem'in kadehi.

3. Boyunun, zülfünün ve ağzının ayrılığı beni hiçbir zaman elemden kurtarmadı.

4. Yanağındaki ayva tüylerinin düşüncesiyle gam içinde kaldım; bana bu gamdan kurtuluş yok mu?

5. Ey servi boylu, senin mahallenin başı bana dünyada İrem bağından daha iyi gelir.

6. Ey gül bedenli, servi senin güzelliğini seyretmek için başını haremden dışarı kaldırmış.

7. Sevgilim, dünyada âşığa senin vuslatın taçtan, tahttan ve Cem'in mülkünden daha iyidir.

8. İyilerin işi iyilik etmektir; ey gönül, alçaktan iyilik umma.

9. Bu Şâhî senin katından vefa umar; cömertlerden umulan cömertliktir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dokuz beyitlik gazel "mefâ'îlün mefâ'îlün fe'ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif ayrılma hâli eki "-den", kafiye "fem, Cem, elem, gam, İrem, harem, kem, kerem" kelimelerinin sonundaki "m" sesi ve ondan önceki ünlüdür. "Cemden" kafiyesi ikinci ve yedinci beyitte iki kez kullanılmıştır. Dördüncü beyitteki "gamdan" çeviriyazıda "-dan" ile yazılmıştır; Arap harfli yazıda ek tek biçimdedir ve kafiye düzgündür. Neşirde 41a varak imi dördüncü beytin sonundadır. Kime yazıldığı belirtilmez.

Neşirde hemen sonra gelen 110. gazel bu şiirle aynı vezni, redifi ve kafiyeyi paylaşır. "Gonce-femden, Cemden, elemden, İremden, haremden, keremden" kafiyeleri iki gazelde de vardır; bu gazelin son mısraı ("Keremdür umulan ehl-i keremden") 110. gazelin beşinci beytinde harfi harfine tekrar edilir. Üçüncü beyitteki boy, zülüf ve ağız üçlüsü ("kâmet ü zülf ü dehân") da 110. gazelin maktaında "kad ü zülf ü dehân" biçiminde geçer. İki şiirin aynı zeminde art arda yazılmış olması muhtemeldir; bu tespit bizimdir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin büyük kısmı bir karşılaştırma üzerine kuruludur: sevgiliye ait olan her şey, efsanelerin en değerli şeylerinden üstündür. İkinci beyitte sevgilinin dudağından sunulan şarap, Hızır'ın bulduğu ölümsüzlük suyundan ve efsanevi İran hükümdarı Cem'in kadehinden üstün tutulur. Beşinci beyitte sevgilinin mahallesi İrem bağından, yedinci beyitte vuslat taçtan, tahttan ve Cem'in mülkünden iyidir. Bu telmihler beyitler arasında bir tenasüp de kurar. Bir şehzadenin kaleminden çıkan "tâc u taht"tan vuslatı üstün tutma sözü, divan şiirinin bilinen bir söyleyişidir; Kılıç da Şâhî'nin taç, taht ve saltanatın fani olduğuna dair öğüt beyitlerine dikkat çeker.

Altıncı beyit bir hüsn-i ta'lîl örneğidir: servinin bu kadar uzun boylu olmasının sebebi, sevgilinin güzelliğini görmek için başını bahçenin duvarından, yani "harem"den dışarı uzatmasıdır. Sekizinci beyit atasözü gibi bir öğütle kurulmuştur: iyilerin işi iyiliktir, alçaktan iyilik beklenmez. Burada "eyü" ile "eylük" (iyi ve iyilik) kelimeleri arasında bir iştikak vardır. Makta beyti aynı yapıyı "kerem" ile "ehl-i kerem" arasında tekrarlar ve gazeli bir rica cümlesiyle kapatır. Bu söz, Kılıç'ın aktardığı ve Bayezid'in babasından özür dilediği bir mektuptaki "Kulun işi daim hatadır, kerîm işi dâim lutf u keremdir" cümlesine çok yakındır; benzerliği biz tespit ettik.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 99-100, gazel no. 109 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 41a); ayrıca s. 8 (Bayezid'in babasına mektubu), s. 41 (saltanatın faniliğine dair öğüt beyitleri) ve s. 100 (110. gazel), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar