Özgün Metin
Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün
Ey sabâ lutf it haber vir ol nigârum hoş mıdur
Lâle-haddüm serv-kaddüm gül-‘izârum hoş mıdur
‘Asker-i Sünnî ile azm-i Kızılbaş eyleyen
Server-i sâhib-kırânum tâc-dârum hoş mıdur
Hasretinden gözlerüm gurbetde giryân eyleyen
Ol hayâl-i yâr-ı cân u gam-güsârum hoş mıdur
Pâdişâhum serverüm püşt-i penâhum mesnedüm
Rüstem-ı meydân-ı rezm ü şeh-süvârum hoş mıdur
Hizmetinde Şâhîyi dûr eyleyüp nâ-kâm iden
Pâdişâhum kâmrânum şehr-yârum hoş mıdur
Günümüz Türkçesiyle
1. Ey saba, lütfet, haber ver: o sevgilim iyi mi; lale yanaklım, servi boylum, gül yüzlüm iyi mi?
2. Sünnî askeriyle Kızılbaş üzerine yürüyen başbuğum, sahibkıranım, taç sahibim iyi mi?
3. Hasretiyle gurbette gözlerimi ağlatan o can sevgilisinin hayali, dert ortağım iyi mi?
4. Padişahım, başbuğum, arkam, dayanağım, savaş meydanının Rüstem'i, şah süvarim iyi mi?
5. Şâhî'yi hizmetinden uzak düşürüp muradına erdirmeyen padişahım, bahtiyar hükümdarım, şehriyarım iyi mi?
Edebî ve Tarihî Yorum
Şiirin Yapısı
Beş beyitlik gazel "fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "-um hoş mıdur" sözüdür; kafiye "nigâr, gül-'izâr, tâc-dâr, gam-güsâr, şeh-süvâr, şehr-yâr" kelimelerindeki "-âr" sesiyle kurulur. Her mısra "hoş mıdur" (iyi mi, esen mi) sorusuyla biter. Mahlas son beyitte geçer. Kılıç bu gazeli girişte iki yerde bütünüyle aktarır ve "G28" künyesiyle anar; girişteki numara metindeki numaranın bir fazlasıdır. Girişteki aktarımda "gam-küsâr" ve "Rüstem-i" okunur.
Anlam ve Söz Sanatları
Gazel, divan şiirinin haberci rüzgârı sabaya yapılan bir seslenişle açılır. İlk beyitte hitap edilen, lale yanaklı, servi boylu, gül yüzlü bir sevgilidir; ikinci beyitten itibaren ise bu sevgilinin bir hükümdar olduğu anlaşılır. "Server, sâhib-kırân, tâc-dâr, pâdişâh, püşt-i penâh, mesned, şeh-süvâr, şehr-yâr" sıfatları art arda sıralanır. Dördüncü beyitte hükümdar, İran destanının kahramanı Rüstem'e benzetilir. Sevgili için kullanılan güzellik sıfatları ile hükümdar için kullanılan saltanat sıfatlarının aynı redif altında birleşmesi gazelin özgün yanıdır.
Tarihî Bağlam
Kılıç'a göre gazel Kanuni Sultan Süleyman'a yazılmıştır: şair, divan şiiri estetiği içinde, konuşma havasında sabaya seslenerek babasından haber getirmesini rica eder ve dolaylı yoldan babasının hatırını sorar. Kılıç ayrıca şairin bu şiirde babasını bir sevgiliye benzetirken onun padişahlığını da övdüğünü belirtir. İkinci beyitteki "Sünnî askeriyle Kızılbaş üzerine yürüyen" sözü, Kanuni'nin Safevîlere karşı seferlerinden birine işaret eder. TDV'deki bilgiye göre Bayezid, 1548'de İran üzerine yürüyen babasını Akşehir'de karşılamış ve ordu Halep'te kışladığında oraya çağrılmış; 1553 Nahcıvan seferinde ise taht muhafazası için Edirne'ye gönderilmiştir. Üçüncü beyitteki "gurbet" ve son beyitteki "hizmetinden uzak düşürülme" sözleri, şairin seferde babasının yanında bulunmadığı bir dönemi düşündürür; bu bakımdan 1553 Nahcıvan seferi akla gelir. Bu tarihlendirme bizim çıkarımımızdır, kaynakta gazelin yazılış yılı verilmez.
Son beyitte şairin padişahın hizmetinden uzak bırakılıp "nâ-kâm", yani muradına erememiş olduğu söylenir. Kılıç, divanda babasından mektup bekleyen, onu görmek isteyen bir oğlun sesinin duyulduğunu belirtir; bu gazel, o şiirlerin en açık örneklerinden biridir.
Kaynakça
- Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 59-60, gazel no. 27 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225); ayrıca s. 32-33 ve 36 (gazelin girişte "G28" künyesiyle aktarımı ve Kanuni'ye yazıldığı), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.
- Şerafettin Turan, "Bayezid, Şehzade", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 5, İstanbul 1992, s. 230-231. https://islamansiklopedisi.org.tr/bayezid-sehzade
Çevrimiçi kaynaklar
