Özgün Metin

Vezin: Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

Gönülden yâr olana sen de ey yâr
Vefâdâr ol vefâdâr ol vefâdâr
Cefâkâr olma lutf eyle habîbüm
Kem-âzâr ol kem-âzâr ol kem-âzâr
Kerem kıl ‘âşıkun hâlinden ey yâr
Haberdâr ol haberdâr ol haberdâr
Göreyin sini ben bir serv-kadde
Hevâdâr ol hevâdâr ol hevâdâr
Bu Şâhî düşdügi ‘ışka göreyin
Giriftâr ol giriftâr ol giriftâr

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey sevgili, gönülden sana yâr olana sen de vefalı ol, vefalı ol, vefalı.

2. Sevgilim, cefakâr olma, lütfet; az inciten ol, az inciten ol, az inciten.

3. Ey sevgili, kerem et, âşığının halinden haberdar ol, haberdar ol, haberdar.

4. Seni de bir servi boyluya gönül vermiş göreyim; tutkun ol, tutkun ol, tutkun.

5. Bu Şâhî'nin düştüğü aşka seni de düşmüş göreyim; tutsak ol, tutsak ol, tutsak.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beş beyitlik gazel, hezec bahrinin "mefâ'îlün mefâ'îlün fe'ûlün" kalıbıyla yazılmıştır ve nüshada 12b varağındadır. Redif yoktur; kafiye "yâr, vefâdâr, kem-âzâr, haberdâr, hevâdâr, giriftâr" kelimelerindeki "-âr" sesiyle kurulur. Mahlas son beyitte geçer. Gazelin bütün yapısı tekrir sanatına dayanır: her beytin ikinci mısraı, kafiye kelimesinin "ol" fiiliyle üç kez söylenmesinden oluşur ("Vefâdâr ol vefâdâr ol vefâdâr"). Mısraın vezni bu tekrarla tam olarak dolar, yani ikinci mısralarda kafiye kelimesi ile "ol" fiilinden başka söz yoktur. Bu, beş beyitlik bir gazelde beş ayrı kelimenin nakarat gibi işlenmesi demektir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin ilk üç beyti sevgiliye yöneltilmiş isteklerdir: vefalı olması, az incitmesi, âşığının halinden haberdar olması istenir. Bu istekler, divan şiirinde sevgilinin bilinen kusurlarının, yani vefasızlığının, cefakârlığının ve ilgisizliğinin karşısına konmuş dileklerdir. Her biri emir kipiyle söylenir ve üç kez tekrarlanarak bir yalvarışın ısrarını taşır.

Son iki beytte söylem değişir. "Göreyin" (göreyim) fiili, Türkçede hem iyi dilek hem de ilenç (beddua) için kullanılan istek kipindedir. Şair sevgiliyi de bir servi boyluya gönül vermiş, kendisinin düştüğü aşka düşmüş görmek ister. Bu, aşk acısını sevgiliye de tattırma dileğidir; böylece sevgili âşığın halini kendi yaşadığıyla anlayacaktır. Dördüncü beyitteki "hevâdâr" (tutkun, heveskâr) ve beşinci beyitteki "giriftâr" (tutsak, yakalanmış) kelimeleri, ilk beyitlerdeki isteklerden daha sert bir sonuç dileğine geçişi gösterir. Bu okuma bizimdir.

Gazelin dili sade ve konuşma diline yakındır; sevgilinin güzelliğine dair tek benzetme dördüncü beyitteki "serv-kad" (servi boylu) sözüdür. Mazmun ve sanat yükünün azlığına karşılık tekrarın kurduğu ahenk gazelin asıl unsurudur. Kılıç'ın murabbalar için söylediği, kafiye ve tekrarların akıcı söyleyişlere zemin hazırladığı yolundaki gözlem bu gazel için de geçerli görünmektedir; bu bağlantı bizimdir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmez.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 61, gazel no. 30 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 12b); ayrıca s. 30 (murabbalarda kafiye ve tekrarın ahengi), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar