Özgün Metin

Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

Hâl ü hattun reng ü bûdur misk (ü) ‘anberden geçer
Dişlerün dürden lebün yâkût-ı ahmerden geçer
Hâk-i pâyüne yüz urup âsitânun hasretin
Taht-ı ‘âc-ı pür-zer ü tâc-ı mücevherden geçer
Kâmetün seyr eyleyen tûbâya egmez başını
La’l-i şîrînün gören cennetde Kevserden geçer
Mekteb-i hüsnünde dil tıflı kitâb-ı ‘ışkunı
Şöyle hıfz itmiş durur kim şimdi ezberden geçer
Tolaşaldan halka-i zülfüne cânâ tıfl-ı dil
Şöyle üstâd oldı kim nüh bâb-ı çenberden geçer
Başuna zülfi ucından irişen kara kazâ
Hükm-i takdîridür ey dil sanma ahterden geçer
Vir rızâ Şâhî kazâya fârig ol endîşeden
Hayr u şer evvel kalemde yazılan serden geçer

Günümüz Türkçesiyle

1. Beninle ayva tüylerin renkte ve kokuda misk ile amberden üstündür; dişlerin inciden, dudağın kırmızı yakuttan üstündür.

2. Ayağının toprağına yüz sürüp eşiğinin hasretini çeken kişi, altın işlemeli fildişi tahttan da mücevherli taçtan da vazgeçer.

3. Senin boyunu seyreden kişi (cennetteki) Tûbâ ağacına başını eğmez; tatlı yakut dudağını gören, cennette Kevser'den geçer.

4. Gönül çocuğu güzelliğinin mektebinde aşkının kitabını öyle ezberlemiştir ki artık onu ezberden okur.

5. Ey can, gönül çocuğu zülfünün halkasına dolaşalı öyle usta oldu ki çemberin dokuz kapısından geçer (beyit iki türlü okunabilir: halkalardan atlayan bir oyuncu çocuk gibi dokuz çemberden geçer ya da dokuz kat göğü aşar).

6. Ey gönül, zülfünün ucundan başına gelen kara bela takdirin hükmüdür; onun yıldızdan (talihten) geldiğini sanma.

7. Şâhî, kazaya rıza göster, endişeden kurtul; hayır da şer de ezelde Kalem'le alına yazılandan gelir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Yedi beyitlik gazel "fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "geçer", kafiye "-erden" sesidir: 'anberden, ahmerden, mücevherden, Kevserden, ezberden, çenberden, ahterden, serden. Kılıç'ın dipnotuna göre gazel, Firâkî'nin "Gûş iden güftâr-ı yârı kân-ı gevherden geçer / Nûş iden la'l-i nigârı âb-ı kevserden geçer" matlalı gazeline naziredir. Firâkî Abdurrahman Efendi, Kılıç'ın girişinde Bayezid'in Kütahya'daki şiir çevresinde anılan şairlerdendir; Kütahyalı bir vaiz olup bir süre şehzadenin yanında bulunmuştur. Bu durumda gazelin Kütahya yıllarında, bir meclis şairiyle girilen söz yarışının ürünü olması muhtemeldir; bu çıkarım bizimdir.

Kılıç, gazelin Mecmû'atü'n-nezâ'ir'de biraz farklı biçimde yer aldığını belirtir ve Pervâne Bey Mecmuası'na gönderme yaparak bu biçimi dipnotta verir. O metinde iki matla vardır; ilk matla "'Ârızun reng ü letâfetde gül-i terden geçer" mısraıyla başlar. İkinci beyitte "hasretin" yerine "yasdanan", üçüncü beyitte "La'l-i şîrînün" yerine "La'l-i meygûnun" okunur. Divandaki beşinci ve altıncı beyitler mecmuada yoktur; onların yerinde, âşığın ahının çelik ve mermeri deldiğini söyleyen "Katı gönlüne tayanma" beyti ile "Çek elin benden" beyti bulunur.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin ustalığı redifin her beyitte başka bir anlama çekilmesindedir. Matlada "geçer" üstün gelmek demektir; ikinci ve üçüncü beyitte vazgeçmeyi, dördüncüde dersi ezberden okumayı, beşincide bir yerin içinden geçip gitmeyi, son iki beyitte ise bir kaynaktan gelmeyi anlatır. Dördüncü ve beşinci beyitler mektep, çocuk (tıfl), kitap, ezber ve üstat kelimeleriyle bir tenasüp kurar. Son beyitte "serden geçer" sözü hem alına yazılandan gelmeyi hem de baştan, yani candan vazgeçmeyi çağrıştırır. Altıncı beyit kara zülfü "kara kazâ" ile birleştirir ve belayı yıldızlara bağlayan müneccim inancı karşısında takdiri öne çıkarır. Ezelde Kalem'in yazdığı kısmet fikri, Kılıç'ın örnek gösterdiği on ikinci gazelin makta beytinde de geçer. Taht ve taçtan vazgeçmeyi söyleyen ikinci beyit, yaygın bir mazmun olmakla birlikte bir şehzadenin kaleminden çıkmıştır.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 62, gazel no. 32 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225); ayrıca s. 21 (Firâkî), s. 29 (redifler), s. 31 (on ikinci gazelin makta beyti), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar