Özgün Metin

Vezin: Mef’ûlü Mefâ’îlü Mefâ’îlü Fe’ûlün

Dünyâda cemâlün gibi gülzâr ele girmez
Gönlüm gibi bülbül ana ey yâr ele girmez
‘Âşık geçinür gerçi ki çok hüsnüne şâhum
Benden gibi bir ‘âşık-ı dîdâr ele girmez
Bir sencileyin fenn-i tabâbetde bulınmaz
Bir bencileyin niteki bîmâr ele girmez
Cân murgı gibi dâne-i hâlüne düşen çok
Gönlüm gibi zülfüne giriftâr ele girmez
Kaddün gibi bir serv-i hırâmân bulınmaz
Çeşmün gibi bir nergis-i bî-mâr ele girmez
Şol hûb-ı cihânsın ki bu ‘âlem sadefinde
Dendânuna benzer dür-i şehvâr ele girmez
Redd itme kapundan beni gerçi ki kulun çok
Ey şâh benüm gibi nigeh-bân ele girmez
Dil-dâr-ı vefâdâr gerek dir isen ey dil
Ol sen didigün gibi yüri var ele girmez
Çeşmün gibi bir fitnesi çok dünyede kopmaz
Gamzen gibi bir kâtil u hûn-hâr ele girmez
Kûyında rakîb ile görüp yâri gücenme
Gülşende meseldür gül-i bî-hâr ele girmez
Vir cânunı virürse eger la’line Şâhî
Bunun gibi ucuz eyü bâzâr ele girmez

Günümüz Türkçesiyle

1. Dünyada senin güzelliğin gibi bir gül bahçesi ele geçmez; ey sevgili, ona benim gönlüm gibi bir bülbül de bulunmaz.

2. Şahım, gerçi güzelliğine âşık geçinen çoktur, ama benim gibi yüzünü görmeye âşık biri bulunmaz.

3. Hekimlik sanatında senin gibisi bulunmaz; benim gibi bir hasta da ele geçmez.

4. Can kuşu gibi beninin tanesine düşen çoktur, ama gönlüm gibi zülfüne tutsak olanı bulunmaz.

5. Boyun gibi salınarak yürüyen bir selvi bulunmaz; gözün gibi baygın bir nergis de ele geçmez.

6. Öyle bir dünya güzelisin ki bu âlemin sedefinde dişine benzer şahane bir inci bulunmaz.

7. Gerçi kulun çoktur, ama beni kapından geri çevirme; ey şah, benim gibi bir bekçi ele geçmez.

8. Ey gönül, vefalı bir sevgili gerek diyorsan, (bil ki) senin dediğin gibisi, haydi git ara, bulunmaz.

9. Dünyada senin gözün gibi fitnesi çok bir kargaşa kopmaz; kirpik bakışın gibi bir katil ve kan içici ele geçmez.

10. Sevgiliyi sokağında rakiple görüp gücenme; gül bahçesinde "dikensiz gül olmaz" diye bir atasözü vardır.

11. Şâhî, eğer (sevgili) dudağını verirse canını ver; bunun gibi ucuz, iyi bir alışveriş ele geçmez.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

On bir beyitlik gazel "mef'ûlü mefâ'îlü mefâ'îlü fe'ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "ele girmez", kafiye "gülzâr, yâr, dîdâr, bîmâr, giriftâr, bî-mâr, şehvâr, var, hûn-hâr, bî-hâr, bâzâr" kelimelerindeki "-âr" sesidir. Kılıç "ele girmez" redifini divandaki redifler arasında sayar. Neşirde 21b varak imi sekizinci beytin sonundadır.

Yedinci beyitteki "nigeh-bân" kelimesi "-âr" kafiyesine uymaz. Aynı anlamdaki "nigeh-dâr" (gözetici, koruyucu) hem kafiyeyi tamamlar hem vezne aynı biçimde oturur; yazmada ya da dizgide "nigeh-dâr" yerine "nigeh-bân" yazılmış olabilir. Bu okuma önerisi bizimdir, metne dokunulmamıştır. "Bîmâr" kelimesi de üçüncü beyitte "hasta", beşinci beyitte "nergis-i bî-mâr" tamlamasında baygın göz anlamıyla iki kez kafiyeye girer; neşir ikincisini kısa çizgiyle ayırarak yazar.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin her beyti bir karşılaştırma kurar ve "ele girmez" redifiyle aynı hükme bağlanır: sevgilinin güzelliği, âşığın sadakati, hekimin ustalığı, hastanın derdi, hepsi benzersizdir. Üçüncü beyitte sevgili hekim, âşık hastadır; "sencileyin" ile "bencileyin" kelimelerinin iki mısranın başında karşılıklı durması beyte bir denge verir. Dördüncü beyitte ben, tuzağa konan tane; zülf, tuzağın kendisidir. Beşinci beyitte selvi boy ile nergis göz, altıncı beyitte inci diş divan şiirinin bilinen benzetmeleridir. "Âlem sadefi" ifadesi dünyayı inci taşıyan bir istiridye kabuğuna benzetir.

Sekizinci beyitte şair gönlüne döner ve vefalı sevgili arayışını alaylı bir tavırla karşılar: "yüri var", yani haydi git ara, bulamazsın. Onuncu beyit, "dikensiz gül olmaz" atasözünü sevgilinin yanındaki rakibe uygular; gül sevgili, diken rakiptir. Bu, gazelin irsal-i mesel (atasözü getirme) yoluyla söylenmiş en açık beytidir. Son beyitte aşk bir alışverişe çevrilir: can verip dudak almak, ucuz ve kârlı bir pazarlıktır. "Bâzâr" kelimesi, can ile dudağın birer mal gibi tartıldığı bu ticaret imgesini tamamlar.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 74, gazel no. 54 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 21b); ayrıca s. 29 (redifler), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar