Özgün Metin
Vezin: Mefâ’îlün Mefâ’îlün Mefâ’îlün Mefâ’îlün
Şeref burcında tâbân ol benüm hûrşîd-i tâbânum
Sa’âdet mülkine hân ol benüm devletlü sultânum
Gam-ı hecrünle fürkatde ko ser-gerdân olayın ben
Salın Rûm illerinde sen benüm serv-i hırâmânum
Visâlün ‘ıydına cân u dili kurbâna nezr idem
Müyesser olsa görsem kaşlarun ey mâh-ı Ken’ânum
Müyesser olmadı derd-i dile dermân ehibbâdan
Meger vasl-ı şifâ-sâzun ola derdüme dermânum
Giceler subha dek şâha benüm fürkat diyârında
Hayâl-i çihre-i hûbun durur şem’-i şebistânum
Yeter cevr ise maksûdun beni hecr ile yakmakdan
Terahhum eyle yazıkdur meded ey şâh-ı hûbânum
Dür-i nazmun der-i dil-dâra Şâhî armagan gönder
Bilürsin tâlib-i gevherdür ol şâh-ı sühan-dânum
Günümüz Türkçesiyle
1. Ey benim parlak güneşim, şeref burcunda parla; ey benim devletli sultanım, mutluluk ülkesine han ol.
2. Bırak, ben senin ayrılığının gamıyla gurbette şaşkın ve başı dönmüş dolaşayım; sen, ey benim salınarak yürüyen servim, Rûm illerinde salın.
3. Ey Ken'an ayım (Yusuf gibi güzelim), kaşlarını görmek nasip olsa, kavuşma bayramına can ile gönlü kurban adarım.
4. Gönül derdine dostlardan derman nasip olmadı; meğer şifa veren vuslatın derdime derman ola.
5. Ey şah, ayrılık diyarında geceler sabaha dek senin güzel yüzünün hayali benim gece meclisimin mumudur.
6. Maksadın eziyet etmekse, beni ayrılıkla yakman yeter; acı, yazıktır, imdat ey güzeller şahım.
7. Şâhî, şiirinin incisini sevgilinin kapısına armağan gönder; bilirsin, o sözden anlayan şahım inci arayıcısıdır.
Edebî ve Tarihî Yorum
Şiirin Yapısı
Yedi beyitlik gazel "mefâ'îlün mefâ'îlün mefâ'îlün mefâ'îlün" kalıbıyla yazılmıştır. Kafiye "tâbân, sultân, hırâmân, Ken'ân, dermân, şebistân, hûbân, sühan-dân" kelimelerindeki "-ân" sesi, redif ise onlara eklenen "-um" iyelik ekidir. Matlaın iki mısraı aynı kalıpla kurulmuştur: "şeref burcında tâbân ol" ile "sa'âdet mülkine hân ol" karşılıklı durur ve ikisi de bir dua gibi okunur. Neşirde 35a varak imi ikinci beytin sonundadır.
Anlam ve Söz Sanatları
Matlada sevgili güneştir ve "şeref burcu"nda parlaması dilenir; aynı beyitte "devletlü sultân" diye anılır. Gök ile saltanat imgeleri birlikte kullanılarak sevgili hem göğün hem ülkenin hükümdarı yapılır. Üçüncü beyit bayram ile kurban arasındaki tenasübe dayanır: âşık vuslat bayramında can ve gönlünü kurban etmeyi adar. Divan şiirinde kaş hilale benzetilir; bayram da hilalin görülmesiyle başladığından, "kaşlarını görsem" dileği bayramın gelişine bağlanır. "Mâh-ı Ken'ân" Hz. Yusuf'u, yani güzelliğin örneğini hatırlatır. Beşinci beyitte sevgilinin yüzünün hayali, ayrılık gecelerinde âşığın odasını aydınlatan mumdur.
İkinci beyit gazele bir yer duygusu katar: âşık "fürkat" içinde şaşkın dolaşırken sevgili "Rûm illerinde" salınır. Rûm, Osmanlı ülkesinin, özellikle Anadolu'nun adıdır. Son beyitte şair kendine seslenir ve şiirinin incisini, inci arayan "şâh-ı sühan-dân"a (sözden anlayan şaha) armağan etmesini söyler.
Tarihî Bağlam
Kılıç bu gazeli anmaz. Ancak son beyit, Kılıç'ın girişte padişahı öven bir beyit olarak aktardığı 125. gazelin makta beytine çok yakındır: "Dürr-i nazmun sakla Şâhî pâyına bezl itmege / Şark u garbun serveri Sultân Süleymân Hân içün" (girişte "G124/5" künyesiyle). Orada şiir incisi açıkça Kanuni Sultan Süleyman'ın ayağına saçılmak için saklanır. Kanuni'nin kendisi de Muhibbî mahlasıyla şiir yazdığından, "sözden anlayan şah" nitelemesi ona da uyar. Bu yakınlık, gazelin babaya yönelmiş olabileceğini düşündürür; ikinci beyitteki Rûm illeri ile ayrılık diyarı karşıtlığı da şairin Rûm dışında bulunduğu bir dönemi akla getirebilir. İkisi de bizim okumamızdır; şiirde tarih ya da ad yoktur.
Kaynakça
- Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 92, gazel no. 94 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 35a); ayrıca s. 36 ve 42 (125. gazelin makta beyti, girişte "G124/5"), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.
- "Muhibbî", TDV İslâm Ansiklopedisi (atıf maddesi: Kanûnî Sultan Süleyman'ın şiirlerinde kullandığı mahlas; bk. Süleyman I), https://islamansiklopedisi.org.tr/muhibbi.
Çevrimiçi kaynaklar
