Özgün Metin

Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

Gözlemekden yollarun pür-hûn olupdur gözlerüm
Nitekim cânum bedendedür sini ben gözlerüm

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin yollarını gözlemekten gözlerim kan dolu oldu; canım bedende oldukça (ben) seni gözlerim.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

On ikinci müfred "fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Beyit musarra'dır ve iki mısra da aynı kelimeyle, "gözlerüm" ile biter. Ancak bu kelime iki mısrada iki ayrı anlam taşır: birincide "gözlerim" (göz kelimesinin çoğulu, iyelik ekiyle), ikincide "gözlerim" (gözlemek fiilinin geniş zamanı, "beklerim"). Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları farklı iki kelimenin bu biçimde kullanılması tam cinastır; kafiye de bu cinasa dayanır. Neşirde varak imi yoktur.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, divan şiirinin yaygın "yol gözlemek" temasını işler. Sevgilinin gelişini bekleyen âşık gözlerini yoldan ayırmaz; uzun bekleyiş, uykusuzluk ve gözyaşı gözleri kana boyar. Klasik şiirde kanlı gözyaşı, aşk acısının en bilinen işaretlerindendir. İkinci mısra bu bekleyişin süresini belirler: can bedende kaldıkça, yani âşık yaşadıkça. "Nitekim" kelimesi bugünkü "nitekim" anlamında değil, eski Anadolu Türkçesindeki "nasıl ki, mademki, ne kadar ki" anlamıyla kullanılmıştır; mısraı "canım bedende oldukça" diye anlamamız bu kullanımın bize göre en uygun karşılığıdır. "Göz" kökünün dört kez tekrarı (gözlemekden, gözlerüm, gözlerüm ve ikinci mısradaki fiil) beyte bir iştikak örgüsü kazandırır. Birinci mısrada beklemenin sonucu, ikincide beklemenin sürekliliği anlatılır; acı geri dönüşü olmayan bir bağlılıkla birleşir. Kanlı göz imgesi müfredlerde tekrar eder: on yedinci müfredde "gözüm giryân" ile "ciger hûn" yan yana durur. Burada ise kan, ağlamanın değil uzun bir gözetlemenin sonucudur; bu küçük fark beytin buluşudur. Divanda sevgiliye, özellikle de babaya hitap eden şiirlerde "yol gözlemek" ve haber beklemek sık işlenir; Kılıç bu tür beyitleri babadan mektup bekleyen oğulun sesi olarak okur. Bu müfredi aynı çerçeveye koyacak bir dayanak beyitte ya da neşirde yoktur; beyit genel bir aşk beyti olarak da okunabilir.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 148, müfred no. 12 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225); ayrıca s. 32 (babadan haber bekleyen oğul teması), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar