Özgün Metin

Vezin: Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

Yine mestâne çeşmün buldugına
Koma hançer çeküp kan itmek ister

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin sarhoş gözün yine kimi bulursa hançer çekip kan dökmek istiyor; (onu) bırakma.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dokuzuncu müfred "mefâ'îlün mefâ'îlün fe'ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. "Buldugına" ile "itmek ister" arasında kafiye yoktur; beyit kafiyesiz müfreddir. Neşirde varak imi yoktur. Cümle düzeni alışılmışın dışındadır: "Koma" (bırakma, izin verme) emri ikinci mısraın başına alınmış, asıl yüklem "kan itmek ister" sona bırakılmıştır. Bu yüzden beyit, sevgiliye yöneltilmiş bir uyarı ile gözün ne yapmak istediğini anlatan bir haberi aynı cümlede birleştirir.

Anlam ve Söz Sanatları

Divan şiirinde sevgilinin gözü sık sık sarhoş bir kabadayıya benzetilir: süzgün ve kırmızı olduğu için sarhoştur, bakışları âşığı yaraladığı için de eli hançerlidir. Gamze, yani gözün yan bakışı ise çoğu zaman hançer ya da ok olarak düşünülür. Bu beyitte göz, meyhaneden çıkıp önüne kim çıkarsa ona saldıran bir sarhoş gibi kişileştirilir; bu bir teşhis örneğidir. "Mestâne", "hançer" ve "kan" kelimeleri arasında bir tenasüp kurulur. "Yine" kelimesi gözün bu saldırganlığını tekrarlanan bir alışkanlık olarak gösterir. Âşık, sevgiliden kendi gözünü dizginlemesini ister; ama bu ricanın altında, o gözün bakışına hedef olma arzusu da sezilir. "Kan itmek" eski Türkçede adam öldürmek demektir; mecazda bakışla âşığı helak etmeyi anlatır. Müfredler arasında sarhoş göz iki kez işlenir: dördüncü müfred gözün neden sarhoş olduğunu, önündeki şarap dudakla açıklar; bu müfred ise o sarhoşluğun doğurduğu saldırganlığı anlatır. İki beyit aynı vezinle yazılmıştır ve birbirini tamamlayan iki sahne gibi okunabilir; bu bağlantı bizim tespitimizdir.

Tarihî Bağlam

Beytin kime yazıldığı bilinmez. Aynı imaj, Kılıç'ın girişte aşk konulu gazellere örnek olarak tam metnini verdiği on birinci gazelin matlaında da vardır: "Hançer almış ah eline gamze-i dil-dâr mest / Kan itmezse 'acebdür ol gözi hûn-hâr mest". Kılıç bu gazeli, divan şiirinin genel çerçevesi içinde kalıp ifadelerle örülmüş aşk şiirleri arasında sayar. Müfred, gazeldeki "hançer", "mest" ve "kan itmek" kelimelerini neredeyse aynen tekrarlar. İki metnin aynı zeminde yazılmış denemeler olabileceği bizim tahminimizdir.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 148, müfred no. 9 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225); ayrıca s. 40 (gazel no. 11'in tam metni), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar