Özgün Metin

Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

Kâkülin itdükde dil-ber târ ü mâr
Gözlerüme görinür her târı mâr

Günümüz Türkçesiyle

1. Sevgili kâkülünü darmadağın ettiğinde, (kâkülünün) her teli gözüme bir yılan görünür.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu müfred "fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Kılıç'ın vezin dökümüne göre üç Türkçe müfred bu kısa kalıptadır. Beytin iki mısraı da "mâr" ile biter ve kendi aralarında kafiyelidir; bu yüzden beyit bir gazel matlaı görünüşü taşır. Bir gazelden kalmış bir matla olup olmadığını bilmiyoruz. Neşirde [63a] varak imi müfredin numarası yanındadır, yani beyit yazmada yeni bir yaprağın başında durur. Kılıç'ın anlattığına göre yazmada müfredler Türkçe gazellerden ve Türkçe nazımdan sonra gelir.

Anlam ve Söz Sanatları

Beytin bütün inceliği iki mısraın sonundaki söz oyunundadır. İlk mısrada "târ ü mâr" bir ikilemedir ve dağınık, darmadağın anlamına gelir; sevgili kâkülünü dağıtmıştır. İkinci mısrada aynı sesler ayrılarak yeniden okunur: "târı" (teli) ve "mâr" (yılan). Böylece "târ ü mâr" ile "târı mâr" arasında, ses bakımından hemen aynı, anlam bakımından ayrı iki söz ortaya çıkar. Bu bir cinastır ve ikinci mısradaki "her târı mâr" sözü ilk mısradaki ikilemeyi çözüp ondan yeni bir imge kurar.

İmgenin kendisi divan şiirinin bilinen bir mazmunudur: sevgilinin siyah, kıvrık saçları yılana benzetilir. Âşığın gözünde dağılmış kâkülün her teli kıvrılan bir yılandır; güzellik ile tehlike aynı görüntüde birleşir. Aynı söz oyunu divanın Türkçe Gazel 29'unda da kullanılmıştır. O gazelin ikinci beytinde zülf yılan gibi gönlün boynuna dolanır ve "Sînem üzre yayılup mâr oldı her mû târ u mâr" denir; üçüncü beyitte "'Akl u sabrum târ-mâr oldı", dördüncü beyitte de "genc-i sînem mâr mâr" sözleri geçer. Divan şiirinde hazinenin başında bir yılanın beklediğine inanılır; Gazel 29'da göğüs hazinesinin yılanlarla dolması, bu müfreddeki yılan imgesini aynı çevreye bağlar. Bu ilgiler bizim tespitimizdir. Müfredin ne zaman yazıldığına ya da kime söylendiğine dair bir bilgi yoktur.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 147, müfred no. 2 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 63a); s. 26 (19 Türkçe müfred), s. 27 (yazmadaki sıralama), s. 29 (vezin dökümü), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar