Özgün Metin

Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

Dem-be-dem kopdukda dilden işbu âh-ı âteşîn
Odlara yakup teni eyler beni zâr u enîn

Günümüz Türkçesiyle

1. Gönülden bu ateşli âh her an koptukça, teni ateşlere yakıp beni inler ve sızlar bir hâle koyar.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu müfred "fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün" kalıbıyla yazılmıştır. İki mısraı "âteşîn" ve "enîn" kelimeleriyle "-în" sesinde kafiyelenir; bu yüzden beyit bir gazel matlaı görünüşü taşır. Bir gazelden kalmış bir matla olup olmadığı bilinmez. Kılıç'ın girişinde, Hasan Çelebi Tezkiresi'nde bulunan ve divanda yer almayan tek bir matla beytinin de aktarılması, Şâhî'nin beyitlerinin tek başına dolaşabildiğini gösterir; ancak bu müfredle ilgili böyle bir kayıt yoktur. Kılıç'ın sayımına göre divandaki on dokuz Türkçe müfredin altısı bu kalıpla yazılmıştır. Neşirde bu beytin yanında varak imi yoktur.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, âşığın âhının ateş olduğu düşüncesine dayanır. Divan şiirinde âşığın içindeki aşk ateşi, âh ile dışarı çıkar; âhın dumanı göğe yükselir, ateşi de bedeni yakar. Burada ateşli âh gönülden koptukça teni yakar ve âşığı inletir. İlk mısradaki Farsça "âteşîn" (ateşli) sıfatı ile ikinci mısradaki Türkçe "od" (ateş) kelimesi aynı anlamı iki dilden söyler; bu tekrar beyitte ateş imgesini güçlendiren bir tenasüp kurar.

"Dem-be-dem" (an be an, her an) sözündeki "dem" kelimesi aynı zamanda nefes anlamına gelir. Âh da bir nefes olduğu için, "dem" kelimesinin bu ikinci anlamı beyte ince bir yankı katar. Bu tespit bizimdir. İkinci mısrada "zâr u enîn" (inleme ve sızlanma) ikilemesi, yanan bedenin sesini verir; böylece beyitte görüntü (ateş), dokunma (yanma) ve ses (inilti) bir araya gelir. Kılıç, Şâhî'nin şiirlerinin ana temasını "ayrılık, fürkat, firâk, hicrân, hasret, hecr, harâb, giryân ve âteş" kelimeleriyle özetlemenin yerinde olacağını söyler. Bu müfred, o kelimelerin sonuncusu olan "âteş" üzerine kurulmuş kısa bir örnektir. Beytin ne zaman yazıldığına ya da kime söylendiğine dair bir bilgi yoktur.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 147, müfred no. 3 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225); s. 26 (19 Türkçe müfred; tezkirede kalan tek matla), s. 27 (yazmadaki sıralama), s. 29 (vezin dökümü), s. 31 (ana kelimeler: "âteş"), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar