Özgün Metin

Vezin: Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

Nice mest olmasun her lahza çeşmün
Lebün gibi öninde bâdesi var

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin gözün nasıl her an sarhoş olmasın; senin dudağın gibi önünde şarabı var.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu beyit, Kılıç neşrinde "Müfredler" başlığı altında toplanan on dokuz Türkçe tek beytin dördüncüsüdür. Klasik şiirde müfred, bir manzumeye bağlı olmadan tek başına yazılmış beyittir; divanların sonlarında toplanan, kendi içinde kafiyeli ya da kafiyesiz müstakil beyitlere bu ad verilir. Şâhî Dîvânı'nın tek nüshasında müfredler Türkçe nazmın ardından gelir; Kılıç divanın mürettep olmadığını, bu bölümün araya bir de Farsça beyit alarak sıralandığını belirtir. Beyit "mefâ'îlün mefâ'îlün fe'ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. Kılıç'ın vezin dökümünde bu kalıpta altı Türkçe müfred sayılır. "Çeşmün" ile "bâdesi var" arasında kafiye yoktur; beyit, tek başına anlamı tamamlanan ama mısraları kafiyelenmeyen müfred tipine girer. Neşirde bu beytin yanında varak imi bulunmaz; numarası 2'nin yanındaki [63a] iminden sonra gelir.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, divan şiirinin en yaygın mazmunlarından birini, sevgilinin "mest" yani süzgün, mahmur gözünü işler. Şair bu süzgünlüğe şiirsel bir sebep bulur: göz, yüzde dudağın üstünde durduğu için dudağı "önünde" görür; kırmızı ve sarhoş edici dudak da bir şarap kadehidir. Önünde hep şarap bulunan bir göz elbette her an sarhoştur. Gerçek sebebin yerine hayalî bir sebep koyan bu söyleyiş hüsn-i talil sanatının tipik bir örneğidir. "Mest", "bâde" ve "leb" kelimeleri arasında açık bir tenasüp kurulur. Dudağın şaraba benzetilmesi, klasik şiirde dudağın hem renk hem de insanı kendinden geçiren tadı bakımından "mey" ile anılmasına dayanır. "Öninde" kelimesi de iki türlü işler: yüz üzerindeki yer bakımından "önünde, aşağısında", meclis düzeni bakımından ise "önüne konmuş" kadeh. Bu çift anlam bizim okumamızdır. "Nice" burada eski Türkçedeki "nasıl" anlamıyla soru kurar ve beyte hayret tonu verir. Kim için yazıldığına dair beyitte ya da neşirde bir işaret yoktur.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 147, müfred no. 4 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225); ayrıca s. 27 (divanın tertibi), s. 29 (vezin dökümü), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.
  • Kâzım Yetiş, "Beyit (İran ve Türk Edebiyatı)", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 6, İstanbul 1992, s. 66. https://islamansiklopedisi.org.tr/beyit

Çevrimiçi kaynaklar