Özgün Metin

Vezin: Fe’ilâtün Fe’ilâtün Fe’ilâtün Fe’ilün

Nice benzer kadüne serv ki reftâr idemez
Öykünür mi femüne gonce ki güftâr idemez

Günümüz Türkçesiyle

1. Servi senin boyuna nasıl benzesin ki yürüyemez; gonca senin ağzını taklit edebilir mi ki konuşamaz.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Neşirde beşinci sırada duran bu müfred, "fe'ilâtün fe'ilâtün fe'ilâtün fe'ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Kılıç'ın vezin dökümünde bu kalıpla yazılmış iki Türkçe müfred vardır; ötekisi on dördüncü müfreddir. İlk mısraın sonu PDF'in 147. sayfasında, ikinci mısra 148. sayfanın başındadır. Beyit musarra'dır: "reftâr" ile "güftâr" kafiye, "idemez" rediftir. Böylece tek beyit, bir gazel matlaının bütün özelliklerini taşır. Müfredlerin bir kısmının yarım kalmış gazel başlangıçları ya da şairin beğenip ayrıca kaydettiği beyitler olduğu sık sık düşünülür. Bu beyit için böyle bir bilgi neşirde yoktur.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyitte sevgilinin iki güzelliği, kendisine benzetilen iki tabiat unsuruyla yarıştırılır ve ikisi de yenilir. Servi, uzun ve düzgün boyu yüzünden klasik şiirde sevgilinin boyunun simgesidir; ama servi yerinden kıpırdayamaz, sevgili ise salınarak yürür. Gonca, küçüklüğü ve kapalılığı yüzünden ağza benzetilir; ama gonca söz söyleyemez. Benzetilenin, benzediği şeyden üstün tutulduğu bu söyleyiş teşbih-i tafdil diye anılır. Beyitte dikkati çeken asıl özellik, iki mısraın kelime kelime birbirine karşılık vermesidir: "Nice benzer" ile "Öykünür mi", "kadüne" ile "femüne", "serv" ile "gonce", "reftâr" ile "güftâr", "idemez" ile "idemez". "Kadüne" ile "femüne" de kendi arasında ses denkliği kurar. Mısraların bu biçimde karşılıklı denk düşmesi tarsi' sanatına çok yaklaşır; tam bir tarsi' sayılıp sayılamayacağı bizim yorumumuzdur. Boy ile yürüyüş, ağız ile söz arasındaki eşleme de bir leff ü neşr düzeni gibi işler. İki mısraın da bir soru biçiminde kurulması, sevgilinin üstünlüğünü tartışmaya kapalı bir hüküm gibi sunar. "Serv" ile yürüyüş arasındaki ilişki Şâhî'nin başka şiirlerinde de görülür: beşinci Farsça gazelinde sevgiliye "ey serv-i revân" (ey yürüyen servi) diye seslenir. Bu müfred, aynı terkibin içerdiği çelişkiyi açığa çıkarır: gerçek servi yürüyemez, yürüyen servi ancak sevgilidir. Beyitte tarihî bir işaret yoktur.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 147-148, müfred no. 5 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225); ayrıca s. 29 (vezin dökümü), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar