Özgün Metin

Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

Ger dilersen başuma gün togdugın
Kâkülün ruhsârun üstinden götür

Günümüz Türkçesiyle

1. Eğer başıma gün doğduğunu (görmek) istersen, kâkülünü yanağının üstünden çek.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Altıncı müfred "fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Kılıç'ın vezin dökümünde bu kısa remel kalıbında üç Türkçe müfred sayılır; neşirde bunlar ikinci, altıncı ve on birinci müfredlerdir. Neşirde numaranın yanında [63b] varak imi durur; Kılıç varak numaralarını metinde köşeli parantez içinde gösterir. "Togdugın" ile "götür" arasında kafiye yoktur; beyit kafiyesiz müfreddir. İkinci mısra bir emir cümlesidir ve bütün beyit bir şart cümlesiyle kurulur: "Ger dilersen…, … götür."

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, Türkçedeki "başına gün doğmak" deyimine dayanır. Deyim, insanın beklemediği bir mutluluğa, sevince kavuşması anlamında kullanılır. Şair bu deyimi gerçek anlamıyla da işler: klasik şiirde sevgilinin yanağı güneştir, yüzünün üstüne düşen siyah kâkül ise güneşi örten gece ya da buluttur. Kâkül yanaktan çekilince güneş doğar, âşığın başına da gün doğar. Böylece deyimin mecaz anlamı ile sözcüklerin gerçek anlamı aynı anda çalışır; bu, tevriyeye yakın bir söyleyiştir. Güneş, gün, kâkül ve yanak arasında bir tenasüp vardır. Beyitte ayrıca ışık ile karanlık arasında örtük bir tezat bulunur: kâkül karanlık, yanak ışıktır. Sevgilinin yüzünü görmek, âşık için bir bayram sabahı gibidir; bu anlam, şartlı söyleyişle bir dileğe dönüştürülür. "Dilersen" kelimesi kararı sevgiliye bırakır; âşığın mutluluğu onun küçük bir hareketine bağlıdır. Bu hafif sitem tonu, kâkülün çoğu zaman sevgilinin nazının aracı olarak görülmesiyle de uyuşur. Kâkül, Şâhî'nin müfredlerinde birkaç kez karşımıza çıkar: ikinci müfredde sevgilinin dağıttığı kâkülün her teli âşığın gözüne yılan gibi görünür, on dördüncü müfredde ise parmağa dolanan kâkülün misk kokusu ufukları doldurur. Bu müfredde kâkül, ışığı örten bir perde olarak üçüncü bir görünüş kazanır. Beyitte kime yazıldığına ya da yazılış zamanına dair bir işaret yoktur.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 148, müfred no. 6 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 63b); ayrıca s. 29 (vezin dökümü), s. 43 (varak imlerinin gösterimi), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar