Özgün Metin

Vezin: Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

Der-âgûş itmeden ol mû-miyânı
Sana bir kılca yok ‘ömrüm ziyânı

Günümüz Türkçesiyle

1. O kıl belli (sevgiliyi) kucaklamadıkça, ömrümün ziyan olması sana kıl kadar dokunmaz. (Beyit iki türlü okunabilir: "onu kucaklayana kadar senin uğrunda ömrümün harcanması benim için kıl kadar zarar değildir" diye de anlaşılabilir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Yedinci müfred "mefâ'îlün mefâ'îlün fe'ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. Bu kalıp, Şâhî Dîvânı'nda müfredlerin, Farsça tek beyitlerin ve üç mesnevinin ortak veznidir. Beyit musarra'dır: "miyânı" ile "ziyânı" kafiyelidir ve iki mısra da aynı "-ânı" sesiyle biter. Neşirde bu beytin yanında varak imi yoktur; altıncı müfreddeki [63b] iminden sonra gelir.

Anlam ve Söz Sanatları

Beytin anahtar kelimesi kıldır. "Mû-miyân", Farsça "mû" (kıl, saç) ile "miyân" (bel) kelimelerinden yapılmış bir sıfattır ve beli kıl kadar ince sevgili için kullanılır. İkinci mısradaki "bir kılca" da "kıl kadar, hiç" anlamına gelir. Böylece Farsça "mû" ile Türkçe "kıl" aynı beyitte buluşur ve aralarında ince bir tenasüp kurulur. Divan şiirinde sevgilinin beli o kadar incedir ki görünmez, var mı yok mu tartışılır; şair bu inceliği, kendi ömrünün değersizliğini ölçmek için birim gibi kullanır. Beyit iki türlü okunabilir. Birinci okumada "sana" kelimesi "senin için, sana göre" anlamındadır: âşık o ince beli kucaklayamadıkça ömrü boşa gider, ama bu kayıp sevgiliye kıl kadar dokunmaz; beyit bir sitemdir. İkinci okumada "sana" "senin uğruna" demektir: âşık, o beli kucaklayacağı güne kadar sevgili uğruna ömrünü harcamayı hiç de ziyan saymaz; beyit bir bağlılık beyanıdır. "İtmeden" zarfının "-medikçe" ya da "-meden önce" diye anlaşılması da bu iki okumayı besler. Hangi okumanın şairin kastı olduğu metinden kesin çıkmaz; iki okuma da bizimdir. "Der-âgûş itmek" (kucaklamak) Farsça bir deyimin Türkçe yardımcı fiille kullanılmasıdır ve dönemin şiir dilinde yaygındır. Klasik şiirde sevgilinin beli çoğu zaman "yok" diye anılır; o kadar incedir ki varlığı ancak hayal yoluyla kabul edilir. Beyitte "yok" kelimesinin ince bel ile ömür kaybını aynı mısrada birbirine bağlaması bu mazmunu da hatırlatır; bu çağrışım bizim okumamızdır. Beyitte tarihî bir işaret bulunmaz.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 148, müfred no. 7 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225); ayrıca s. 29 (vezin dökümü), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar