Özgün Metin

Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

Dil-i tennûr sînede cânâ kebâbum var benüm
Hem iki gözüm iki şîşe şarâbum var benüm

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey sevgili, göğsümdeki gönül tandırında kebabım var; iki gözüm de iki şişe şarap, benim (meclise koyacak) şarabım da var.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Sekizinci müfred, divanda en çok kullanılan kalıp olan "fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün" ile yazılmıştır. Kılıç'ın dökümünde bu kalıpta altı Türkçe müfred sayılır; neşirdeki metinde ise bu kalıpta yedi müfred vardır (1, 3, 8, 12, 13, 15 ve 18). Aradaki farkın sebebi neşirde açıklanmaz. Beyit musarra'dır: "kebâbum" ile "şarâbum" kafiye, "var benüm" rediftir. Neşirde varak imi yoktur.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, âşığın acısını bir içki meclisinin hazırlığı gibi anlatır. Divan şiirinde aşk ateşiyle yanan ciğer ya da gönül "kebap" olur; kanlı gözyaşı da rengi yüzünden şaraba benzetilir. Kebap ile şarap meclisin iki temel unsurudur. Şair, sevgiliyi ağırlamak için ne gerekiyorsa kendi bedeninde bulunduğunu söyler: göğsü tandır, gönlü kebap, iki gözü iki şişe şarap. Benzetmeler teşbih-i beliğ yoluyla, benzetme edatı kullanılmadan yapılır. "Dil-i tennûr" terkibi alışılmış sıralamanın tersinedir; anlam "tandır gibi yanan gönül" ya da "gönül tandırı" olarak alınabilir, biz ikincisini esas aldık. Tandır, kebap, şişe ve şarap arasında açık bir tenasüp vardır. "Şîşe" kelimesi de gözle iyi uyuşur: gözyaşıyla dolu göz, içi kırmızı sıvıyla dolu bir şişedir. Beytin acıyı bir ziyafet sofrasına çeviren hafif alaycı tonu, divanın ciddi yakarışlarının yanında farklı bir sestir.

Tarihî Bağlam

Beytin kime yazıldığı bilinmez. Kebap ile şarap çifti Şâhî'nin sevdiği bir imajdır. Kılıç, divanın ana temasını "hecr" ve "fürkat" kelimeleriyle özetlerken iki gazelin matlaını örnek verir: "Âteş-i mihr-i ruhunla bagrumı kıldun kebâb / Hasret-i câm-ı lebünle eşkümi itdün şarâb" (altıncı gazel) ve "Kıldı hasret gözlerüm yaşın şarâb / İtdi fürkat bagrımun başın kebâb" (dokuzuncu gazel). Bu müfred aynı ikiliyi bir meclis sofrası görüntüsüyle yeniden kurar. Aynı imaj on beşinci murabbada da görülür: "Âteş-i fürkatle cânâ olalı bagrum kebâb / Bezm-i gamda eyledüm şâhâ gözüm yaşın kebâb". Bu murabbanın ikinci mısraında kafiye yerindeki ikinci "kebâb" anlamca zorlanır ve oraya "şarâb" beklenir. Bu müfredde ve iki gazelde bağır ya da gönül kebabı ile göz yaşı şarabı hep yan yana durduğu için, murabbadaki ikinci "kebâb"ın bir "şarâb" olması ihtimalini güçlendirir. Bu karşılaştırma bizim tespitimizdir; Kılıç ikisini birbirine bağlamaz.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 148, müfred no. 8 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225); ayrıca s. 29 (vezin dökümü) s. 31 (gazel no. 6 ve 9'un matlaları) ve s. 141 (murabba no. 15, 5. bent), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar