Özgün Metin

Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

Mübtelâ-yı derd ü hicrân olıyor cân u beden
Rûz u şeb endîşe vü hayretde kalsam tan mı ben
Gözüme zindân görinür oldı sahrâ vü çemen
Ey gözüm kan agla ey dil âh u efgân eyle sen
İşigünden bendeni dûr itmek ister rûzgâr
Câna kâr itdi bu gam ey pâdişâh-ı kâm-kâr
Hâlüme rahm ide lutfından meger Perverdigâr
Ey gözüm kan agla ey dil âh u efgân eyle sen
Düşeyin kûhsâr u deşte yine ser-gerdân olup
‘Âlemi geşt ideyin âşüfte vü hayrân olup
Vaslun elde kalmaga çün çâre yok imkân olup
Ey gözüm kan agla ey dil âh u efgân eyle sen
Tutalum kim hem-demüm bir serv-kad gül-fâm ola
Bir elümde la’l-i dil-ber bir elümde câm ola
Sanma ey ârâm-ı cân sensüz bana ârâm ola
Ey gözüm kan agla ey dil âh u efgân eyle sen
Fürkati zehrine degmez âh zevk-ı vuslatı
Bana sor ben bilürem ‘âlemde derd ü firkati
Dostum çok çekmişem Şâhî gibi bu şiddeti
Ey gözüm kan agla ey dil âh u efgân eyle sen

Günümüz Türkçesiyle

1. Can ve beden ayrılık derdine tutulmakta; gece gündüz düşünce ve şaşkınlık içinde kalsam şaşılır mı? Kır ve çimen gözüme zindan görünür oldu. Ey gözüm, kan ağla; ey gönül, sen ah et, feryat et.

2. Zaman bu kulunu eşiğinden uzaklaştırmak istiyor; ey muradına ermiş padişah, bu gam canıma işledi. Meğer Yaradan lütfundan hâlime acıya. Ey gözüm, kan ağla; ey gönül, sen ah et, feryat et.

3. Yine başı dönmüş olarak dağlara ve çöllere düşeyim; perişan ve şaşkın olarak dünyayı dolaşayım; çünkü vuslatının elde kalması için ne çare var ne imkân. Ey gözüm, kan ağla; ey gönül, sen ah et, feryat et.

4. Tutalım ki yoldaşım servi boylu, gül renkli bir güzel olsun; bir elimde dilberin lal dudağı, bir elimde kadeh olsun. Ey canımın huzuru, sanma ki sensiz bana huzur olur. Ey gözüm, kan ağla; ey gönül, sen ah et, feryat et.

5. Ah, kavuşmanın zevki ayrılığın zehrine değmez; dünyada derdi ve ayrılığı bana sor, ben bilirim. Dostum, bu sıkıntıyı Şâhî gibi çok çektim. Ey gözüm, kan ağla; ey gönül, sen ah et, feryat et.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş bentlik, nakaratlı bir murabbadır ve remel bahrinin "fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün" kalıbıyla yazılmıştır. İlk bentte dört mısra "-en" sesiyle kafiyelenir: beden, ben, çemen, sen. Öteki bentlerde "-âr" (rûzgâr, kâm-kâr, Perverdigâr), "olup" redifiyle "-ân", "ola" redifiyle "-âm" ve "-ati/-eti" (vuslatı, firkati, şiddeti) kafiyeleri kullanılır. Nakarat "Ey gözüm kan agla ey dil âh u efgân eyle sen" mısraıdır. Mahlas son bentte geçer (vr. 74b).

Anlam ve Söz Sanatları

Nakarat iki ayrı seslenmeden oluşur: şair gözüne kan ağlamasını, gönlüne ah ve feryat etmesini söyler. Göz ile gözyaşı, gönül ile ah arasındaki bu bölüşüm, organları birer kişi gibi konuşturan bir nidâ ve teşhistir. İlk bentteki "Gözüme zindân görinür" söyleyişi, üçüncü murabbadaki "Tapunsuz gözüme zindân görinür mülk-i Yunanî" mısraında da geçer. Üçüncü bentte dağlara ve çöllere düşüp şaşkın dolaşmak, Mecnun'un hâlini hatırlatan bilinen bir mazmundur. Bu bentteki "ser-gerdân" ve "âşüfte vü hayrân" sıfatları, ilk bentteki "endîşe vü hayret" sözünü tamamlar.

Dördüncü bent "tutalım ki" diye başlayan farazi bir tablodur: yanında servi boylu bir güzel, bir elinde dilberin dudağı, ötekinde kadeh olsa bile âşık sevgilisiz huzur bulamaz. Son bentte kavuşmanın zevki ile ayrılığın zehri karşılaştırılır ve ayrılığın acısı ağır basar; şair dert ve ayrılığı en iyi kendisinin bildiğini söyler.

İkinci bendin hitabı şiirin en dikkat çekici yeridir. Zaman şairi muhatabın eşiğinden uzaklaştırmak istemektedir ve muhatap "pâdişâh-ı kâm-kâr" diye anılır. Bu söyleyiş, dokuzuncu murabbadaki "Hizmetünden bendeni dûr idiyor ey pâdişâh" mısraına çok yakındır. Kılıç, Bayezid'in babası Kanuni'ye hitap eden şiirlerinde hizmetten ve kapıdan uzak düşmenin sık işlendiğini gösterir; bu murabba o şiirler arasında anılmaz, ama ikinci bendin aynı dili taşıdığı söylenebilir. Bu bağlantı bizim okumamızdır.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 139, murabba no. 13 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 74b); ayrıca s. 32-34 (babaya hitap eden şiirler), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar