Özgün Metin

Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

Ey sipihr-i saltanatda mihr ü mâhum gel berü
Göklere irişmesün feryâd u âhum gel berü
Dest-gîrüm serverüm püşt ü penâhum gel berü
Dil-berüm ârâm-ı cânum pâdişâhum gel berü
Yâr-ı sâdıkdan cüdâ olma gel ey cân pâresi
Bendenün dirsen onulsun yüreginün yâresi
Derd-i ‘ışkun ilm-i tıbda vuslat imiş çâresi
Dil-berüm ârâm-ı cânum pâdişâhum gel berü
Sohbetünden dûr ‘ömrüm geçdi âh u vây ile
Bezm-i gülde gönlüm açılmaz mey-i hamrây ile
Âhum artar nâle-i çeng ü figân-ı nây ile
Dil-berüm ârâm-ı cânum pâdişâhum gel berü
Âteş-i hicrân ile bagrum kebâb itdün benüm
Bezm-i gamda gözlerüm yaşın şarâb itdün benüm
Ey cefâ-cû rahm kıl hâlüm harâb itdün benüm
Dil-berüm ârâm-ı cânum pâdişâhum gel berü
Niçe yıl hecrün çeküp irmişken âhir vuslata
Hizmetünden dûr idüp saldun diyâr-ı gurbete
Rahm kıl sabr idemez Şâhî bu derd ü hasrete
Dil-berüm ârâm-ı cânum pâdişâhum gel berü

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey saltanat göğünde güneşim ve ayım, beri gel; feryadım ve ahım göklere ulaşmasın, beri gel. Elimden tutanım, önderim, arkam ve sığınağım, beri gel. Dilberim, canımın huzuru, padişahım, beri gel.

2. Ey can parçası, sadık sevgiliden ayrı durma, gel; bu kulunun yüreğinin yarası onulsun dersen gel. Aşk derdinin tıp ilmindeki çaresi kavuşmakmış. Dilberim, canımın huzuru, padişahım, beri gel.

3. Sohbetinden uzak, ömrüm ah ve vah ile geçti; gül meclisinde kırmızı şarapla gönlüm açılmaz; çengin iniltisi ve neyin feryadıyla ahım artar. Dilberim, canımın huzuru, padişahım, beri gel.

4. Ayrılık ateşiyle bağrımı kebap ettin; gam meclisinde gözlerimin yaşını şarap ettin. Ey cefa arayan, merhamet et; hâlimi harap ettin. Dilberim, canımın huzuru, padişahım, beri gel.

5. Nice yıl ayrılığını çekip sonunda vuslata ermişken beni hizmetinden uzaklaştırıp gurbet diyarına saldın. Merhamet et; Şâhî bu derde ve hasrete sabredemez. Dilberim, canımın huzuru, padişahım, beri gel.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş bentlik, nakaratlı bir murabbadır ve remel bahrinin "fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün" kalıbıyla yazılmıştır. İlk bentte dört mısra "gel berü" redifiyle biter ve "-âhum" sesiyle kafiyelenir: mâhum, âhum, penâhum, pâdişâhum. Öteki bentlerde "-âresi", "ile" redifiyle "-ây" (vây, hamrây, nây), "itdün benüm" redifiyle "-âb" ve "-ete/-ata" (vuslata, gurbete, hasrete) kafiyeleri kullanılır. Nakarat "Dil-berüm ârâm-ı cânum pâdişâhum gel berü" mısraıdır. Dördüncü bendin üçüncü mısraındaki "cefâ-cû" kelimesi, Kılıç'ın dipnotuna göre yazmada "cefâ-hû" biçimindedir ve neşirde düzeltilmiştir. Mahlas son bentte geçer (vr. 77a).

Anlam ve Söz Sanatları

İlk bent muhatabı hükümdarlık sıfatlarıyla anar: o, "sipihr-i saltanat", yani saltanat göğünün güneşi ve ayıdır; şairin elinden tutanı, önderi, arkası ve sığınağıdır. Güneş, ay ve gök kelimeleri bir tenasüp kurar. "Püşt ü penâh" (arka ve sığınak) sözü, Kılıç'ın Kanuni'ye yazıldığını düşündüğü "hoş mıdur" redifli gazelde de "Pâdişâhum serverüm püşt-i penâhum mesnedüm" mısraında geçer. İkinci bentte tıp ilmine ait kelimeler (yara, onulmak, çare) aşk derdine uygulanır; üçüncü bentte çeng ve ney, gül meclisi ve kırmızı şarap bir meclis tablosu çizer. Dördüncü bentte ateş ve kebap, gözyaşı ve şarap eşleşir.

Tarihî Bağlam

Son bent şiirin en somut yeridir: şair nice yıl ayrılık çektikten sonra vuslata ermiş, ardından muhatabın hizmetinden uzaklaştırılıp "diyâr-ı gurbet"e gönderilmiştir. Kılıç, Şâhî'nin gittiği yerleri gurbet olarak gördüğünü ve hiç istemediğini söyler; bunun örnekleri olarak Karaman yöresine ve İran'a işaret eden gazelleri anar. Bu murabbaı ayrıca yorumlamaz. Hitapların ("pâdişâhum", "püşt ü penâhum", "saltanat göğünün güneşi") ve hizmetten uzaklaştırılıp gurbete gönderilme ifadesinin, şiirin babasına yazıldığını düşündürdüğü bizim okumamızdır. Hangi gönderilişin kastedildiğine dair metinde bir işaret yoktur.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 142, murabba no. 16 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 77a); ayrıca s. 33 ("hoş mıdur" redifli gazel), s. 41 (gurbet), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar