Özgün Metin

Vezin: Mef’ûlü Fâ’ilâtü Mefâ’îlü Fâ’ilün

Gül-geşt ide sahn-ı güle dün sürüp semend
Gitdüm yanumca bir niçe gül-fâm u serv-kad
İçinde biri gönlüm alup kıldı müstemend
Meh-rûy serv-kâmet ü gül-bûy lâle-had
Şol dem ki gözüme tuş oldı serv-kâmeti
Sandum kopardı başuma ol dem kıyâmeti
Sandı ayaga aldı elümden selâmeti
Meh-rûy serv-kâmet ü gül-bûy lâle-had
Zülfi şikenci murg-ı dili eyleyüp esîr
Kıldı havâle gamzelerin cânâ hem çü şîr
Kaldum belâda olmadı bir lahza dest-gîr
Meh-rûy serv-kâmet ü gül-bûy lâle-had
Nergis göziyle sihr ile elden alup dili
Cân murgına ki saldı kemend zülfi sünbüli
Bakdum lebine dikkat ile kılca yok beli
Meh-rûy serv-kâmet ü gül-bûy lâle-had
Sünbül saçını gül yüzine eyleyüp nikâb
Nergis gözi ile cân u dile saldı ıztırâb
Şâhî elinde komadı ârâm u sabr u hâb
Meh-rûy serv-kâmet ü gül-bûy lâle-had

Günümüz Türkçesiyle

1. Dün gül seyrine çıkıp gül bahçesinin ortasına atımı sürdüm; yanımda birkaç gül tenli, servi boylu güzel gitti. İçlerinden biri gönlümü alıp beni dertli etti: ay yüzlü, servi boylu, gül kokulu, lale yanaklı.

2. Onun servi boyu gözüme ilişince, sandım ki o an başıma kıyamet koptu; esenliğimi elimden alıp ayak altına aldı. Ay yüzlü, servi boylu, gül kokulu, lale yanaklı.

3. Zülfünün kıvrımı gönül kuşunu esir etti, gamzelerini de aslan gibi canıma saldırttı. Belâda kaldım; bir an bile elimden tutan olmadı. Ay yüzlü, servi boylu, gül kokulu, lale yanaklı.

4. Nergis gözüyle büyü yapıp gönlü elimden aldı; zülfünün sünbülü can kuşuna kement attı. Dudağına dikkatle baktım; belinden ise kıl kadar bile yok. Ay yüzlü, servi boylu, gül kokulu, lale yanaklı.

5. Sünbül saçını gül yüzüne peçe edip nergis gözüyle cana ve gönle ıstırap saldı. Şâhî'nin elinde ne huzur ne sabır ne uyku bıraktı. Ay yüzlü, servi boylu, gül kokulu, lale yanaklı.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş bentlik, nakaratlı bir murabbadır. Vezin muzari bahrinin "mef'ûlü fâ'ilâtü mefâ'îlü fâ'ilün" kalıbıdır; Kılıç'ın vezin dökümüne göre divanda bu kalıpla yazılmış tek murabba budur, öteki murabbaların hepsi remel ya da hezec kalıplarıyla kurulmuştur. İlk bentte kafiye düzeni ötekilerden farklıdır: birinci ve üçüncü mısralar "semend" ve "müstemend" ile, ikinci ve dördüncü mısralar "serv-kad" ve "lâle-had" ile kafiyelenir. Öteki bentlerde "-âmeti" (kâmeti, kıyâmeti, selâmeti), "-îr" (esîr, şîr, dest-gîr), "-ili/-üli" (dili, sünbüli, beli) ve "-âb" (nikâb, ıztırâb, hâb) kafiyeleri kullanılır. Mahlas son bentte geçer (vr. 79b). Kime yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Murabba küçük bir hikâyeyle açılır: şair dün gül seyri ("gül-geşt") için atını bahçeye sürmüş, yanında birkaç güzel varmış, içlerinden biri gönlünü almıştır. Divan şiirinde bu tür anlatı çerçevesi murabbalarda sık görülmez; şiirin geri kalanı bu güzelin tasviridir. Nakarat yüklemsiz dört sıfattan oluşur: "meh-rûy" (ay yüzlü), "serv-kâmet" (servi boylu), "gül-bûy" (gül kokulu) ve "lâle-had" (lale yanaklı). Her biri bir teşbih-i beliğdir ve dördü birlikte sevgilinin tek mısralık bir portresini çizer.

İkinci bentte servi boyun görünmesi kıyametin kopmasına benzetilir; "kâmet" (boy) ile "kıyâmet" arasında divan şiirinde sık kullanılan bir ses ve anlam ilişkisi vardır. Aynı bendin üçüncü mısraı "Sandı ayaga aldı elümden selâmeti" biçimindedir; "sandı" kelimesi bağlamda kapalıdır, mısraı "esenliğimi elimden alıp ayak altına aldı" diye anladık. Üçüncü bentte zülf gönül kuşunu esir eder, gamzeler aslan gibi saldırır. Dördüncü bentte sevgilinin dudağına "dikkat ile" bakılır, beli ise kıl kadar bile yoktur; ağzın küçüklüğü ile belin inceliği divan şiirinde "yok" denecek kadar abartılarak anlatılır. Son bentte sünbül saç, gül yüz ve nergis göz bir çiçek tenasübü kurar; sevgili âşığın elinde ne huzur ne sabır ne uyku bırakır.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 144-145, murabba no. 19 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 79b); ayrıca s. 29 (vezinler), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar