Özgün Metin

Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

Âh kim sevdâ-yı zülfün eyledi rüsvâ beni
La’l-i nâbun çâre-sâzum olmaz ise vâ beni
Sanma benden oldı düşmek ‘ışkuna cânâ beni
Hüsnüni zîbâ iden itdi sana şeydâ beni
Düşmişem deşt-i gama nâmûs u cânum kalmadı
Kâkülün gibi perîşânum karârum kalmadı
Hâsılı gördükde hüsnün ihtiyârum kalmadı
Hüsnüni zîbâ iden itdi sana şeydâ beni
Görmeyince tâb-ı ruhsârun gözüm nem tolmadı
Düşmeyince nâr-ı hecre böyle benzüm solmadı
Dostum sevmek seni bi’llâhi benden olmadı
Hüsnüni zîbâ iden itdi sana şeydâ beni
Gül yüzün şevkiyle dil bülbül gibi nâlân u zâr
Bûy-ı zülf-i sünbülünle cân-ı miskîn bî-karâr
Nergis-i mestün elümde komadı sabr u karâr
Hüsnüni zîbâ iden itdi sana şeydâ beni
Geldi Şâhî âsitân-ı devlete redd eyleme
Şâh-ı âdilsin mürüvvet bâbını sedd eyleme
Derd-i ‘ışkun ser-nibiştümmiş güneh add eyleme
Hüsnüni zîbâ iden itdi sana şeydâ beni

Günümüz Türkçesiyle

1. Ah, zülfünün sevdası beni rezil etti; saf lal dudağın çaremi bulmazsa vay bana. Ey can, aşkına düşmemi benden oldu sanma; güzelliğini süsleyen (Allah) beni sana tutkun etti.

2. Gam çölüne düştüm; ne itibarım kaldı ne canım. Kâkülün gibi perişanım, kararım kalmadı; kısacası güzelliğini görünce irademe hâkim olamadım. Güzelliğini süsleyen beni sana tutkun etti.

3. Yanağının parıltısını görmeden gözüm yaşla dolmadı; ayrılık ateşine düşmeden benzim böyle solmadı. Dostum, Allah için, seni sevmek benim elimde olmadı. Güzelliğini süsleyen beni sana tutkun etti.

4. Gül yüzünün şevkiyle gönül bülbül gibi inler, ağlar; zülfünün sünbül kokusuyla zavallı can huzursuz. Mest nergis gözün elimde ne sabır ne karar bıraktı. Güzelliğini süsleyen beni sana tutkun etti.

5. Şâhî devlet eşiğine geldi; onu geri çevirme. Adil bir şahsın; mürüvvet kapısını kapama. Aşkının derdi alnımın yazısıymış; bunu günah sayma. Güzelliğini süsleyen beni sana tutkun etti.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş bentlik, nakaratlı bir murabbadır ve remel bahrinin "fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün" kalıbıyla yazılmıştır. İlk bentte dört mısra "beni" redifiyle biter ve "-â" sesiyle kafiyelenir: rüsvâ, vâ, cânâ, şeydâ. Öteki bentlerde "kalmadı" redifiyle "-ârum" (karârum, ihtiyârum), "-olmadı" (tolmadı, solmadı, olmadı), "-âr" (zâr, bî-karâr, karâr) ve "eyleme" redifiyle "-edd/-add" (redd, sedd, add) kafiyeleri kullanılır. İkinci bendin ilk mısraındaki "cânum" kelimesi "karârum" ve "ihtiyârum" ile tam kafiyelenmez; "karâr" kelimesi ikinci ve dördüncü bentlerde iki kez kafiye olur. Nakarat "Hüsnüni zîbâ iden itdi sana şeydâ beni" mısraıdır. Mahlas son bentte geçer (vr. 80b). Kime yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Murabbaın düşüncesi nakaratta toplanır: sevgilinin güzelliğini süsleyen, âşığı da ona tutkun etmiştir. Güzelliği yaratan Allah olduğuna göre âşığın aşkı da onun takdiridir; şair aşkının sorumluluğunu böylece kendinden alır. Bu fikir bentlerde tekrarlanır: ilk bentte aşka düşmenin "benden" olmadığı, üçüncü bentte sevmenin "benden olmadı" diye yemin edilerek söylenmesi, son bentte de aşk derdinin "ser-nibişt", yani alın yazısı olduğu söylenir. İlk bentteki "sevdâ" kelimesi hem aşk hem kara renk anlamıyla siyah zülfe uyar; ikinci bentte âşığın perişanlığı dağınık kâküle benzetilir. Dördüncü bentte gül, sünbül ve nergis bir tenasüp kurar.

Son bendin dili değişir: Şâhî "âsitân-ı devlet"e, devlet eşiğine gelmiştir; muhatap "şâh-ı âdil"dir ve mürüvvet kapısını kapamaması, âşığı geri çevirmemesi istenir. "Günah sayma" ricası, Kılıç'ın af dileyen şiirler için verdiği örneklerdeki dile yakındır; Kılıç o şiirlerde Bayezid'in babasından af dilediğini, "kuldan hata eksik değildir" diyerek bağışlanma beklediğini gösterir. Bu murabba Kılıç'ın örnekleri arasında yer almaz ve son bendin bir hükümdara yönelik af dileği olarak okunabileceği bizim okumamızdır. Şiirin ilk dört bendi ise bir sevgiliye seslenen alışılmış aşk diliyle yazılmıştır.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 145-146, murabba no. 21 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 80b); ayrıca s. 34-35 (af dileyen şiirler), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar