Özgün Metin

Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

Dûr olalı hizmetünden ey yüzi mâhum benüm
Göklere çıkdı figân u nâle vü âhum benüm
Öldürürdi derd-i hicrân bendeni şâhum benüm
Ger hayâlün olmasa bu yolda hem-râhum benüm
Ey şehenşâh-ı hümâyûn-baht u Cemşid-ihtişâm
Gark olurdı gözlerüm yaşına yiryüzi temâm
Odlara yanardı âhumdan bu çarh-ı nîl-fâm
Ger hayâlün olmasa bu yolda hem-râhum benüm
Pîşem olmışdur reh-i fürkatde efgân eylemek
İstemez sensüz gönül dünyâyı seyrân eylemek
Hançer-i hecr ile kendüm n’eydi bî-cân eylemek
Ger hayâlün olmasa bu yolda hem-râhum benüm
Hizmetündür dünye vü ‘ukbâda maksûdum hemân
Hey ma’âza’llâh gerekmez bana sensüz bu cihân
Ben bu derd-i hecre döymezdüm Hudâ hakkı inan
Ger hayâlün olmasa bu yolda hem-râhum benüm
Cânuma cânlar bagışlardı safâ-yı sohbetün
Âb-ı hayvândur meger var ise cânâ vuslatun
Şimdi n’eylerdi bu Şâhî derdmendi fürkatün
Ger hayâlün olmasa bu yolda hem-râhum benüm

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey ay yüzlüm, hizmetinden uzak düşeli feryadım, iniltim ve ahım göklere çıktı. Şahım, bu yolda hayalin bana yoldaş olmasaydı ayrılık derdi bu kulunu öldürürdü.

2. Ey mutlu talihli, Cemşid ihtişamlı şehinşah; bu yolda hayalin bana yoldaş olmasaydı bütün yeryüzü gözlerimin yaşına boğulurdu, bu lacivert felek ahımdan ateşlere yanardı.

3. Ayrılık yolunda feryat etmek mesleğim oldu; gönül sensiz dünyayı gezip görmek istemez. Bu yolda hayalin bana yoldaş olmasaydı kendimi ayrılık hançeriyle cansız etmek ne olurdu ki.

4. Dünyada da ahirette de maksadım ancak senin hizmetindir; Allah korusun, sensiz bu dünya bana gerekmez. İnan, Allah hakkı için, bu yolda hayalin bana yoldaş olmasaydı bu ayrılık derdine dayanamazdım.

5. Sohbetinin safası canıma canlar bağışlardı; ey can, kavuşman varsa meğer âb-ı hayat odur. Bu yolda hayalin bana yoldaş olmasaydı ayrılığın şimdi bu dertli Şâhî'yi ne ederdi.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş bentlik, nakaratlı bir murabbadır ve remel bahrinin "fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün" kalıbıyla yazılmıştır. İlk bentte dört mısra "benüm" redifiyle biter ve "-âhum" sesiyle kafiyelenir: mâhum, âhum, şâhum, hem-râhum. Öteki bentlerde "-âm" (ihtişâm, temâm, nîl-fâm), "-ân eylemek", "-ân" (hemân, cihân, inan) ve "-etün/-atun" kafiyeleri kullanılır. Nakarat "Ger hayâlün olmasa bu yolda hem-râhum benüm" mısraıdır. Mahlas son bentte geçer (vr. 70b). Kime yazıldığı bilinmiyor.

Nakarat bir şart cümlesidir ve her bendin ilk üç mısraı bu şartın sonucunu söyler: hayalin yoldaş olmasaydı ayrılık beni öldürürdü, yeryüzü gözyaşıma boğulurdu, kendimi hançerle öldürmek kolay olurdu, bu derde dayanamazdım. "Öldürürdi, gark olurdı, yanardı, döymezdüm, n'eylerdi" fiillerindeki şart kipi bütün şiire tek bir düşüncenin çeşitlemeleri olma niteliği verir; bu tespitimizdir.

Anlam ve Söz Sanatları

Şiirin ana fikri, ayrılıkta âşığı ayakta tutan şeyin sevgilinin hayali olmasıdır. İkinci bentte gözyaşının bütün yeryüzünü boğması ve ahın lacivert feleği yakması mübalağalı tasvirlerdir. Aynı bentte muhatap "şehenşâh-ı hümâyûn-baht u Cemşid-ihtişâm" diye anılır; Cemşid, İran efsanelerinde ihtişamıyla ve kadehiyle bilinen hükümdardır ve bu telmih hitabı bir hükümdar övgüsüne yaklaştırır. Son bentteki "âb-ı hayvân", içeni ölümsüz kıldığına inanılan hayat suyudur; sevgiliye kavuşmak bu suya benzetilir.

Dördüncü bentteki "Hizmetündür dünye vü 'ukbâda maksûdum hemân" mısraı ile ilk bentteki "hizmetünden dûr" sözü, Kılıç'ın tam metnini aktardığı üçüncü murabbaın nakaratını, "Murâdum hâk-i pâyünde hemân hizmetde olmakdur" mısraını hatırlatır. Kılıç, o murabbaı babasına hizmet etmek isteyen bir oğlun yakarışı olarak okur. Bu murabbada da "şâhum", "şehenşâh" hitapları ve hizmetten uzak düşme teması aynı yönü gösterir; ancak Kılıç bu murabbaı anmaz ve bu bağlantı bizim okumamızdır. Dördüncü bentteki "Hudâ hakkı inan" yemini, nakarattaki şartı bir doğruluk beyanına dönüştürür.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 134-135, murabba no. 7 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 70b); ayrıca s. 34 (babaya hitap eden şiirler), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar