Özgün Metin
Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün
Âh kim çâk itdi dest-i gam girîbânum benüm
Yirleri vü gökleri inletdi efgânum benüm
Hâlüme rahm itmedi gitdi meded hânum benüm
Aglasun kan aglasun bu çeşm-i giryânum benüm
Ey gönül şâd u ferahken vuslat-ı cânân ile
Ol boyı ‘ar’ar dehânı gonce-i handân ile
Ayırup çarh inledürse ‘âkıbet hicrân ile
Aglasun kan aglasun bu çeşm-i giryânum benüm
Leylî-i zülfünle gönlüm âh Mecnûn olmada
Nesne yok hâlümde gün günden diger-gûn olmada
Cigerüm biryân gözüm giryân yaşum hûn olmada
Aglasun kan aglasun bu çeşm-i giryânum benüm
Hâlüme gökde dem-â-dem ebr ü bârân aglasun
Acısun derdüme yiryüzinde ‘ummân aglasun
Halk efgân eylesün hâlüme yârân aglasun
Aglasun kan aglasun bu çeşm-i giryânum benüm
Âteş-i mihr ü mahabbet Şâhî yakdı cânumı
Rahm kılmaz gûş idüp ol bî-vefâ efgânumı
Hakka kaldı işüm ol vire hemân dermânumı
Aglasun kan aglasun bu çeşm-i giryânum benüm
Günümüz Türkçesiyle
1. Ah, gam eli yakamı yırttı; feryadım yerleri ve gökleri inletti. Hâlime acımadı, hükümdarım gitti; imdat. Bu ağlayan gözüm ağlasın, kan ağlasın.
2. Ey gönül, o ardıç boylu, ağzı gülen gonca olan sevgiliye kavuşmakla sevinçli ve mutluyken felek sonunda ayırıp ayrılıkla inletirse, bu ağlayan gözüm ağlasın, kan ağlasın.
3. Ah, gönlüm zülfünün Leylâ'sıyla (gecesiyle) Mecnun olmakta; hâlimde bir şey kalmadı, gün günden değişmekte; ciğerim kebap, gözüm ağlamakta, yaşım kana dönmekte. Bu ağlayan gözüm ağlasın, kan ağlasın.
4. Gökte bulut ve yağmur her an hâlime ağlasın; yeryüzünde derdime acıyıp okyanus ağlasın; halk feryat etsin, dostlar hâlime ağlasın. Bu ağlayan gözüm ağlasın, kan ağlasın.
5. Ey Şâhî, sevgi ve muhabbet ateşi canımı yaktı; o vefasız feryadımı duyup acımaz. İşim Hakk'a kaldı; dermanımı o versin. Bu ağlayan gözüm ağlasın, kan ağlasın.
Edebî ve Tarihî Yorum
Şiirin Yapısı
Şiir beş bentlik, nakaratlı bir murabbadır ve remel bahrinin "fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün" kalıbıyla yazılmıştır. İlk bentte dört mısra "benüm" redifiyle biter ve "-ânum" sesiyle kafiyelenir: girîbânum, efgânum, hânum, giryânum. Öteki bentlerde "ile" redifiyle "-ân" (cânân, handân, hicrân), "-ûn olmada", "aglasun" redifiyle "-ân" (bârân, 'ummân, yârân) ve "-ânumı" kafiyeleri kullanılır. Nakarat "Aglasun kan aglasun bu çeşm-i giryânum benüm" mısraıdır. Mahlas son bentte geçer (vr. 71a-71b). Kime yazıldığı bilinmiyor.
Anlam ve Söz Sanatları
Nakarat bir tekrir üzerine kuruludur: "aglasun" fiili iki kez söylenir, ikincisinde "kan" kelimesiyle güçlenir. Kan ağlamak, divan şiirinde acının en ileri derecesini anlatan bir deyimdir. Kılıç, Şâhî'nin murabbalarında lirizmin daha yoğun olduğunu ve bend sonlarındaki tekrarın akıcı bir ahenk sağladığını söyler; bu murabbada tekrar, nakaratın sınırını aşarak bütün bir bende yayılır. Dördüncü bentte "aglasun" kelimesi redif olur: gökteki bulut ve yağmur, yeryüzündeki okyanus, halk ve dostlar âşığın hâline ağlamaya çağrılır. Böylece nakarat bendin içinde önceden hazırlanmış olur; bu tespitimizdir. Bulutun, yağmurun ve denizin ağlaması teşhis ve mübalağa ile kurulmuş bir tablodur.
İlk bentte gam eli yakayı yırtar ve feryat yeri göğü inletir. Aynı bentteki "gitdi meded hânum benüm" sözü, hükümdar diye anılan sevgilinin gidişini haber verir. İkinci bentte sevgili "'ar'ar" boylu ve gonca ağızlıdır; ardıç cinsinden bir ağaç olan 'ar'ar, servi gibi uzun boyun benzetilenidir. Üçüncü bentte zülf, Leylâ adıyla "leyl" (gece) kelimesini birlikte hatırlatır ve gönül Mecnun olur. Ciğerin kebap, gözün yaşlı olması ve yaşın kana dönmesi bir sıralama içinde verilir. Son bentte âşık sevgiliden umudunu keser ve "Hakka kaldı işüm" diyerek dermanı Allah'tan bekler; şiir, aşkın derdinden tevekküle uzanan bu söyleyişle kapanır. Şâhî'nin dilinde sık geçen "diger-gûn" kelimesi bu murabbada da üçüncü bentte yer alır.
Kaynakça
- Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 135-136, murabba no. 8 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 71a, 71b); ayrıca s. 30-31 (murabbalar üzerine), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.
Çevrimiçi kaynaklar
