Özgün Metin

Vezin: Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün

Bûsene cân virmiş iken virdi bûsen bana cân
Ma’nide ey gonçe-leb öpdüm lebüni râygân

Günümüz Türkçesiyle

1. Ben senin öpücüğüne canımı vermişken, öpücüğün bana yeniden can verdi; demek ki aslında, ey gonca dudaklı sevgili, dudağını bedavaya öptüm. (Can verip öpücük alan âşık, öpücükle canını geri almıştır; alışveriş denkleşmiş, öpücük bedava kalmıştır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu, iki mısraı birbiriyle kafiyeli tek beyitlik bir matla‘dır ve aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Vezin tezkirelerde belirtilmez; beytin ölçüsünden çıkarılmıştır. Kafiye "cân" ile "râygân" kelimelerindeki "-ân" sesidir. Beyit Kınalızâde Hasan Çelebi ile Beyânî'nin tezkirelerinde, Sürûrî'nin şiirlerinden verilen ilk örnektir. Burada esas alınan metin Kınalızâde'nindir. Beyânî ilk mısraı "Bûsene ben cân virürken virdi bûsen bana cân" (ben öpücüğüne can verirken öpücüğün bana can verdi) biçiminde verir. Latîfî de beyti, Sürûrî hayattayken, 953 (1546) yılında tamamladığı tezkiresinde "Bu maṭlaʿ-ı maṭbûʿ anuñ eşʿârındandur" (bu güzel matla‘ onun şiirlerindendir) diyerek aktarır; onun metninde ikinci mısra "Laʿlüñi ey ġonca-leb maʿnîde öpdüm râygân" (ey gonca dudaklı, aslında dudağını bedavaya öptüm) biçimindedir. Latîfî beytin matla‘ olduğunu açıkça söyler, ama gazelin geri kalanı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, divan şiirinin iki bilinen düşüncesini bir alışveriş hesabında birleştirir. Birincisi, âşığın sevgiliden bir öpücük için canını vermeye hazır olmasıdır; öpücüğün bedeli candır. İkincisi, sevgilinin dudağının ölüye can verecek kadar hayat bağışlayıcı olmasıdır; divan şiirinde sevgilinin dudağı, ölüleri dirilten Hz. İsa'nın nefesine benzetilir. Sürûrî bu iki düşünceyi yan yana koyunca ortaya şaşırtıcı bir sonuç çıkar: âşık öpücüğe canını vermiş, öpücük ise ona canını geri vermiştir. Hesap denkleşmiş, âşık hiçbir şey ödememiş olur. Bu yüzden ikinci mısrada "aslında dudağını bedavaya öptüm" der.

Beytin söz sanatları bu hesabın etrafında kurulur. "Bûsene" (öpücüğüne) ile "bûsen" (öpücüğün) kelimeleri arasında bir cinas, "cân" kelimesinin iki kez tekrarında bir tekrir vardır; birinci "can" verilen bedeli, ikincisi bağışlanan hayatı anlatır. "Vermek" fiilinin iki yönlü kullanılışı, alışverişin karşılıklılığını gösterir. "Gonca-leb" (gonca dudaklı) sıfatı, açılmamış bir gül goncası gibi küçük ve kırmızı dudağı anlatır ve öpme sahnesine bir renk katar. "Râygân" (bedava) kelimesi ise beytin sonunu bir pazar diliyle bağlar ve nükteyi tamamlar.

Tarihî Bağlam

Beytin kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor; Latîfî'nin tezkiresinde yer aldığına göre 953 (1546) yılından, yani Sürûrî'nin Amasya'ya gidişinden önce yazılmıştır. Latîfî, Sürûrî'yi tefsir, hadis ve Farsça şerhleriyle büyük bir âlim sayar, ama şiire pek emek vermediğini, "yek-fen ġâlibdür zü-fünûna", yani tek işe kendini veren çok işle uğraşana üstün gelir diyerek şairliğinin ilminin gerisinde kaldığını söyler. Kınalızâde Hasan Çelebi, Sürûrî'nin Türkçe şiirlerinin sayısız olduğunu ve üç divanı bulunduğunu söyledikten sonra bu beyti örneklerin başına koyar. Beyânî ise Sürûrî'nin eserlerinin halk arasında büyük rağbet gördüğünü, ama bilgili okurlar yanında pek makbul olmadığını kaydeder ve ardından yine bu beyitle başlar. Üç tezkirecinin aynı beyti seçmesi, onun Sürûrî'nin en çok bilinen beyitlerinden biri olduğunu gösterir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar