"Yümseğine çıḳdım sel alır deyi": Merzifon'un Hırka köyünden dokumacı Rıza Sağlam'ın 8 Temmuz 1943'te heyete okuduğu "Yayla Makamı"ndan elde kalan tek dize budur. Dizedeki ḳ harfi, Muzaffer Sarısözen'in Arap harflerindeki kaf sesini göstermek için kullandığı imin Kaya'daki yazımıdır. Katalogda Sağlam'ın adının altında ikinci bir icracının yerine soru işareti durur; Kaya'nın dipnotuna göre fişte kayıtta keman çalındığı belirtilmiş, kemancının adı ise yazılmamıştır.

Künye

  • Repertuvar no: yok; TRT repertuvarında Amasya yöresine kayıtlı değildir
  • Kaynak kişi: Rıza Sağlam (doğumu rumî 1325, dokumacı, Merzifon'a bağlı Hırka köyünden); eşlik eden kemancının adı fişte yok
  • Derleme yeri: Merzifon (katalogda köşeli parantez içinde)
  • Derleme tarihi: 8 Temmuz 1943
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı heyeti (Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, teknisyen Rıza Yetişen)
  • Kaynak yayın: Celal Volkan Kaya'nın katalog tezi (İTÜ, 2014), kayıt listesi sıra 3674 ve 96 numaralı dipnot
  • Arşivdeki yeri: Folklor Arşivi, plak 1125/B-2
  • Tür: fişteki adıyla "makam"; envanterde âşık makamı türünden uzun hava
  • Makam, usul: fişte yok
  • Söz ve müzik: anonim
  • Kaynak bağlantısı: Kaya, 2014; TRT sayfası yoktur

Sözleri

Katalog parçayı adı ve ilk dizesiyle tanıtır; Kaya, kayıt listesinde fişlerdeki sözlerin yalnız ilk dizesine yer verdiğini belirtir.

Yümseğine çıḳdım sel alır deyi

Dize, sel basar korkusuyla yüksekçe bir yere çıkan birinin ağzından söylenmiş gibidir; "yümseğine" sözü "yükseğine" diye okunabilir, ancak bu okuma kesin değildir. Sonraki dizeler hiçbir yayına girmedi; onları bugün ancak 1125 numaralı plak ile derleme fişi verebilir. İkisi de Hacettepe Üniversitesi'ne bağlı konservatuvardaki Folklor Arşivi'ndedir, fişin 1970'lerde TRT için çekilen fotokopisi de aynı bilgiyi taşır.

Hikâyesi

Adın neyi anlattığını fiş söylemez; parçaya bağlı bir yöre anlatısı da basılmamıştır. Ad, heyetin Amasya ve Merzifon'da yazdığı bir başlık türüne uyar. 6 Temmuz'da Amasya'da Osman Çevikçe'den bir "Garip Makamı", 8 Temmuz'da Merzifon'da Rüstem Coşar'dan "Koşuye(?) Makamı" ile "Engin Hüseynî (En Eski Tarikat Makamı)", Aşir Kirpiksiz'den de "Dik Delil Makamı" alınmıştır. Bu başlıklarda "makam" sözünün bir ezgi kalıbını mı adlandırdığını katalog tartışmaz.

Müzikal Özellikleri

Keman fişte yazılıdır, kemancı yazılı değildir. Kaya'ya göre bu kemanı, bir gün önce Sarı köylü topluluğun içinde çalan iki kemancıdan biri, yani Turabi Tanrısever ile Rasim Olgun'dan biri çalmış olmalıdır; aynı dipnotu Aşir Kirpiksiz'in bir deyişi için de düşmüştür. Sağlam'ın kendi çalgı hanesi ise boş bırakılmıştır; listede yalnız kayıtta kullanılan çalgılar yer aldığından bu boşluk, okurken bir şey çalmadığı anlamına gelir. Elde kalan dize on bir hecelidir, ama tek dizeden ezginin usulü hakkında bir şey söylenemez.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Rıza Sağlam'ın katalogdaki tek kaydı budur. Plakta ondan hemen önce, aynı günün kalabalık kayıtlarından biri yer alır: beş kişinin icra ettiği Mail Oldum; bu kadroda Sağlam'ın köylüsü tefçi Muharrem Coşkun da vardır. Benzer adlı parçalardan Garip Makamı, Engin Hüseynî ve Dik Delil Makamı ayrı sayfalarda anlatılmıştır. Merzifon uzun havalarının ildeki yeri Yeşilırmak'ın Ezgisi'nde ele alınır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar