Fişteki "Garip Makamı" başlığı iki yöne açılır: Garip bir âşığın adı olabileceği gibi bir uzun hava türünün adı da olabilir. Osman Çevikçe bu parçayı 6 Temmuz 1943'te Amasya'da heyete okuduğu üç eserin ikincisi olarak plağa vermiştir. Fişe yazılan "Seni ugvan(?) bihiştten mi gaçırmış" dizesi, sevgiliyi cennetten kaçırılmış bir güzelliğe benzeten bir sözdür. Uzun hava TRT repertuvarında yer almaz, notası da yayımlanmamıştır.

Künye

  • Repertuvar no: yok; TRT repertuvarında Amasya yöresine kayıtlı değildir
  • Derleme yeri: Amasya merkez (katalogda köşeli ayraç içinde, katalogcunun tamamlaması)
  • Kaynak kişi: Osman Çevikçe
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı heyeti: Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, teknisyen Rıza Yetişen
  • Derleme tarihi: 6 Temmuz 1943
  • Kaynak yayın: Celal Volkan Kaya, Ankara Devlet Konservatuvarı'nın Halk Müziği Alan Araştırmaları Kataloğu (İTÜ, 2014), kayıt listesi sıra 3621
  • Arşivdeki yeri: Folklor Arşivi, plak 1113/A-2
  • Tür: uzun hava (âşık makamı)
  • Makam, usul: kayıtlı değil
  • Söz: başlığa göre Garip'e bağlanır; ad bir ezgi türünü de gösterebilir. Müzik anonim
  • Kaynak bağlantısı: TRT sayfası yoktur; künye Kaya kataloğunda

Sözleri

Seni ugvan(?) bihiştten mi gaçırmış

"Bihişt" Farsçada cennettir; dize "Seni ... cennetten mi kaçırmış" diye anlaşılır. Soru işaretli kelimeyi katalogcu güvenle okuyamamıştır. Bunun, cennetin kapısını bekleyen meleğin adı Rıdvan'ın bozulmuş bir yazımı olması mümkündür; o zaman dize "Seni Rıdvan cennetten mi kaçırdı" gibi bir anlam kazanır. Bu okuma fiş görülmeden doğrulanamaz.

Sözlerin geri kalanı basılmamıştır. Çevikçe'nin okuduğu metin, fişlerin 1970'lerde Nida Tüfekçi ve Yücel Paşmakçı gözetiminde TRT'ye kazandırılan kopyaları arasında aranabilir; sesi ise Folklor Arşivi'nin 1113 numaralı plağında kalmıştır.

Hikâyesi

Garip, halk hikâyesinin kahramanı Âşık Garip'in adıdır ve ona mal edilen deyişler âşık dağarcığında yaşar. Öte yandan Haluk Yücel, Türkiye'nin değişik bölgelerinde uzun havalara verilen adları sayarken bozlak, maya, kerem ve hoyratla birlikte "garip"i de anar. Fişteki "makam" sözü bir ezgi kalıbını anlatıyor olabilir; aynı gezinin Merzifon fişlerinde "Yayla Makamı" ve "Dik Delil Makamı" gibi başlıklar da vardır. Uzun havanın ne zaman ve kimin için söylendiğine dair yayımlanmış bir kayıt bulunamamıştır.

Müzikal Özellikleri

Yücel'in aktardığı tanıma göre uzun hava ölçü ve ritim bakımından serbest olmakla birlikte dizisi bilinen, seyri belli kalıplara bağlı ve konuşur gibi okunan bir ezgidir. Fişte usulün ve ses alanının kayıtlı olmaması bu tanımla bir ölçüde açıklanır; ne var ki fiş, başlığında "makam" sözü geçtiği hâlde bir dizi de belirtmez. Garip Makamı'nın bu kalıplardan hangisine uyduğu, plak dinlenmeden söylenemez.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Kataloğun icracı dökümü Osman Çevikçe'yi Amasya merkezli bir hoca olarak kaydeder, çalgısını köşeli parantez içinde saz diye verir ve sazı, Erzurumlu Emrah'ın çıraklarından Erbaalı Âşık Bedrî'den öğrendiğini not eder. O gün okuduğu üç parça bu çevreyi yansıtır: "Nuriden Bir Parça (Koşma): Aramızı garlı dağlar alupdur", "Garip Makamı" ve "Kalenderi [Emrah'tan]: Sofi meclise hele diñle bu sazı". Bir gün önce Zigala'da Davut Aslan ve Mehmet İnan'dan "Mersiye (Garip'ten)" başlıklı bir parça alınmıştır; Garip adının o kayıttaki anlamı Kaf u Nun Hitabı İzhar Olmadan sayfasında tartışılır. Çevikçe'den sonra bu uzun havayı okuyan bilinmiyor. Amasya'nın uzun hava geleneğine genel bir bakış Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısında bulunur.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar