Yeniköy, Amasya il merkezine bağlı küçük bir köy mahallesidir. Eski adı Sarılar'dır ve bugün de yöre halkı arasında bu ad kullanılmaya devam eder. Amasya'nın kalesi, külliyeleri ve kaya mezarlarıyla anılan tarihi içinde bu yerleşim belge bakımından az görünür; kentin bilinen yüzünden uzakta, Yeşilırmak vadisinin çevresine yayılan köyler kuşağında yer alır. Ad değişikliği, geçim biçimi ve köyün Ermeni geçmişine dair aktarılanlar ona yine de ayrı bir yer kazandırır. Belgesi bulunmayan konular yazının her yerinde açıkça belirtilmiştir.

Adı ve Eski Adı

Yeniköy'ün eski adı Sarılar'dır. Mahalle kaydında "formerly: Sarılar" notu yer alır; köy tanıtım sayfalarında da Sarılar Köyü adının sonradan Yeniköy biçiminde kullanıldığı, bugün her iki adın birlikte yaşadığı aktarılır. Valiliğin duyurularında da mahalle muhtarı "Sarılar Mahalle Muhtarı" sıfatıyla anılır; yani resmî yazışmalarda bile eski ad tamamen terk edilmiş değildir. Türkiye'de Yeniköy adını taşıyan çok sayıda yerleşim bulunduğundan karışıklık kolayca doğabilir. Burada söz konusu olan, Amasya Merkez'e bağlı ve eski adı Sarılar olan mahalledir.

Ad değişikliğinin hangi yılda ve hangi idarî kararla yapıldığına dair açık erişimli kaynaklarda belge bulunamamıştır. Sarılar adının bir kişi ya da topluluk adından mı, yoksa bir yer özelliğinden mi türediği de bilinmemektedir; bu nedenle bir köken önerilmemiştir. Amasya merkez köylerinin adlarının değiştirilmesini inceleyen bir akademik makale, Yeniköy'ü merkeze bağlı olup sonradan köy statüsünden mahalleye dönüştürülen yerleşimler arasında sayar; makalenin adı değişen yerleşimler tablosunda ise Sarılar/Yeniköy ikilisine rastlanmaz.

Konumu ve Çevresi

Mahalle, Amasya Merkez ilçesi sınırları içindedir; posta kodu 05100'dür. Kimi kaynaklarda yerleşimin il merkezine yaklaşık beş kilometre uzaklıkta olduğu belirtilir, ancak bu mesafe kesin bir ölçüm sayılmamalıdır. Amasya, Yeşilırmak vadisinde, iki yanı yüksek kayalık ve dağlarla çevrili dar bir havzada kurulmuştur. Kentin sırtını verdiği kayalıklar ile nehrin açtığı verimli taban arasında kalan şerit dardır; çevredeki köyler de vadinin tabanı ile yamaçları arasına, kimi yerde su kıyısına, kimi yerde yükselmeye başlayan toprağa serpilmiş gibi dağılır. Kent merkezinden birkaç kilometrelik bu uzaklık, Yeniköy'ü şehirle günlük ilişkisi sürekli olan, ama köy görünümünü koruyan bir yerleşim yapar. Yeniköy'ün bu coğrafyada hangi yamaç ya da su kaynağıyla ilişkili olduğunu gösteren doğrulanmış bir kaynak bulunamamıştır.

Ermeni Geçmişi

Sarılar'ın tarihi hakkında açık bir bilgi bulunmadığı kaynaklarda da belirtilir; yine de aynı kaynaklar köyün bir dönem Ermeni nüfusa ev sahipliği yaptığını aktarır. Bu anlatıya göre Ermeni olaylarından önce köyde hatırı sayılır bir Ermeni topluluğu yaşamaktaydı ve Ermenice olduğu sanılan Dragup adı bu döneme aittir. Olayların ardından köydeki Ermenilerin yerlerinden edildiği, köyün bahçeleri arasında bir Ermeni kilisesinin ve Ermenilere ait evlerin kaldığı da aynı anlatıda geçer.

Bu bilgiler yerel ve ikinci elden bir aktarımdır. Kilisenin adı, yapım tarihi, bugünkü durumu, topluluğun büyüklüğü ve ayrılış tarihi belgeyle desteklenmemiştir. Amasya sancağındaki Ermeni nüfusa ve 1915 sürecine ilişkin genel çalışmalarda da Sarılar adlı bir köyün ayrıca anıldığı tespit edilememiştir. Bu sebeple köyün Ermeni geçmişi burada yerel bir anlatı olarak aktarılmış, ayrıntıya girilmemiştir; belge ortaya çıkmadıkça bu anlatının ötesine geçmek de mümkün görünmemektedir.

Tarih

Yeniköy'ün ya da Sarılar'ın kuruluşuna, Osmanlı tahrir defterlerindeki kaydına, vakıf ve şer'iyye sicillerindeki yerine dair açık kaynaklarda ulaşılabilen bir bilgi yoktur. Hüseyin Hüsameddin Yasar'ın Amasya Tarihi'nin 1-4 ve 9-12. ciltlerinin tam metninde Sarılar ya da Yeniköy adıyla anılan bir yerleşime rastlanmamıştır; Osman Fevzi Olcay'ın Amasya Hâtıraları'nda da köy geçmez. 1840 tarihli Amasya nüfus defterini inceleyen çalışmanın metninde de bu ad bulunmamıştır. Kesin belge bulunamadığı için bir kuruluş tarihi, bir ilk sakin ya da bir olay yazılmamıştır.

Gündelik Hayat ve Geçim

Kaynaklara göre Sarılar halkı geçimini meyvecilik, tarım ve hayvancılıktan sağlar; yörenin iklimi ve toprağı meyve yetiştiriciliğine elverişlidir. Yeşilırmak vadisinin Amasya elmasıyla tanınan bahçe kuşağı düşünüldüğünde bu geçim biçimi çevreyle uyumlu görünür. Yetiştirilen ürünler arasında kiraz, elma, şeftali, erik, kayısı, ayva, armut ve ceviz sayılır; böylece yılın hemen her mevsiminde bahçelerde olgunlaşan bir ürün bulunur. Hangi ürünün hangi ölçüde yetiştirildiğine dair ayrıntılı bir üretim verisi bulunamamıştır.

Nüfus

TÜİK verisine dayanan kayıtlara göre Yeniköy'ün 2021 nüfusu 422'dir. Nüfus derleme sitelerinde 2023 için 436 kişilik bir rakam görülür; resmî kaynaktan doğrulanamadığı için yaklaşık sayılmalıdır. Köye ilişkin tanıtım yazılarında ayrıca eski köy döneminden 1997 için 465, 2005 için 550 ve 2007 için 578 kişilik rakamlar verilir; bunlar da kaynağı belirtilmeden aktarılan değerlerdir. Bu rakamlara göre köy 1997 ile 2007 arasında büyümüş, 2007'den 2021'e ise yaklaşık yüz elli kişi azalmıştır; ancak serilerin kaynakları farklı olduğundan bu karşılaştırma yalnızca bir eğilim göstergesidir.

Günümüzde Yeniköy

Yeniköy bugün Amasya Merkez'e bağlı mahalle statüsündedir ve köy dönemindeki küçük ölçeğini büyük ölçüde korumaktadır. Mahalle muhtarı olarak resmî haberlerde Ali Kabacı anılır; muhtar, diğer köy muhtarlarıyla birlikte vali ziyaretinde bulunmuştur. Mahallede tarihî eser olarak kayıtlı bir yapı, cami, türbe ya da çeşme konusunda doğrulanmış bir bilgiye ulaşılamamıştır. Arama sonuçlarında çıkan "Yeniköy Camii" kayıtlarının bir kısmı başka illerdeki yerleşimlere, örneğin Giresun'a aittir ve bu mahalleye mal edilmemiştir.

Kronoloji

1997: Köy tanıtım sayfalarında 465 kişilik nüfus verilir (kaynağı belirtilmemiştir).

2007: Aynı sayfalarda nüfus 578 olarak geçer.

2021: Mahalle nüfusu 422 olarak kayıtlıdır (TÜİK verisine dayanan kayıt).

Sarılar adından Yeniköy adına geçiş tarihi ile köydeki Ermeni topluluğun ayrılış tarihi kesin olarak bilinmemektedir; bunların dışında belgeli bir tarih verilememektedir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar