Amasya'da 4 Temmuz 1943'te heyete okuyan itfaiyeci Osman Samsun'un parçası fişe "Bozuk" başlığıyla yazılmış; ilk dizesinde söyleyen, kendini yüce bir dağın başındaki bir top kara benzetir. Hemen hemen aynı dizeyle, yalnız "top" yerine "ciz" sözüyle açılan sekiz dizelik bir metni ise bir türkü derleme sitesi, kaynak kişi ve derleyen göstermeden Amasya yöresine bağlayarak yayımlamıştır. Bu sayfa iki tanığı aynı uzun havanın varyantları sayar ve parçayı o sitedeki "Yüce Dağ Başında Bir Ciz" adıyla anar.

Künye

  • Repertuvar no: yok; TRT repertuvarında Amasya yöresine kayıtlı değildir
  • Kaynak kişi: Osman Samsun (doğumu rumî 1316, itfaiyeci, Amasya merkezden)
  • Derleme yeri: Amasya (katalogda köşeli parantez içinde)
  • Derleme tarihi: 4 Temmuz 1943
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı heyeti: Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, teknisyen Rıza Yetişen
  • Fişteki ad ve ilk dize: "Bozuk: Yüce dağ başında bir top gar idim"
  • Kaynak yayın: Celal Volkan Kaya, Ankara Devlet Konservatuvarı'nın Halk Müziği Alan Araştırmaları Kataloğu, İTÜ, 2014, kayıt listesi sıra 3580; sözlerin tamamı için çevrimiçi Türkü Yurdu derlemesi
  • Arşivdeki yeri: Folklor Arşivi, plak 1106/A-2
  • Tür: uzun hava; fişte "bozuk"
  • Makam, usul: kayıtlı değil
  • Söz ve müzik: anonim
  • Bağlantılar: Kaya, 2014; Türkü Yurdu; TRT kaydı yoktur

Sözleri

Anonim metin, o sitedeki biçimiyle şöyledir:

Yüce dağ başında bir ciz garidim
Yel vurdu da ufak ufak eridim
Evel muhabbetli yarin ben idim
Şimdi yad ellerden bakan ben oldum

Yüce dağ başında ben de Leyla'yım
Otur yanıma da derdim söyleyim
Halimden bilmedük yari neyleyim
Getme güzelim dön geri gel

Günümüz Türkçesiyle: Yüce dağın başında bir (yığın) kar idim, rüzgâr vurdu, azar azar eridim; eskiden sevgilinin can yoldaşı bendim, şimdi ona yabancılar arasından bakan ben oldum. İkinci dörtlükte söyleyen kendini Leylâ'ya benzetir: yanıma otur da derdimi anlatayım; hâlimden anlamayan yârı ne yapayım; gitme güzelim, dön geri gel. "Garidim" (kar idim), "bilmedük" (bilmedik), "getme" (gitme) yöre söyleyişini yansıtır. Dizedeki "ciz" sözünün anlamını site açıklamaz; 1943 fişinde onun yerinde "top" vardır. Samsun'un okuduğu dizelerin geri kalanı basılmamıştır, onları yalnız Hacettepe'ye geçen konservatuvar arşivindeki fiş ve plak saklar.

Derlemeler ve Varyantlar

Dizenin neredeyse aynısı Amasya dışında da kayda geçmiştir. Heyet 30 Haziran 1941'de Kayseri'de Lütfi Ertek ile Ahmet Gazi Ayhan'dan "Ak Gelin" adlı bir türkü almıştır; ilk dizesi Samsun'unkiyle aynıdır, yalnız Amasya fişinde "gar" diye yazılan söz orada "kar"dır. "Yüce dağ başında" sözü katalogda başka türkülerin de açılışıdır, ancak devamı farklıdır: 1938'de Salihli'de "bir soğuk pınar", 1940'ta Akşehir'de "bir uzun selvi", 1943'te Fatsa'da ve 1947'de Akçakoyun'da "bir ulu çınar" gelir. Haluk Yücel'in Amasya türküleri incelemesi de uzun havalar arasında yalnızca "Yüce dağ" adıyla bir eser sayar; adın ötesinde bilgi vermediği için onun bu ezgi olup olmadığı belirlenemiyor.

Hikâyesi

Sözler, sevdiğinden uzak düşmüş birinin yakınması gibi okunur. Kimin, hangi olay üzerine söylediğine dair basılı bir rivayet yoktur; sözleri yayımlayan site de türküye bir hikâye eklememiştir.

Müzikal Özellikleri

Fişteki "Bozuk" başlığı ezginin türüne dair elde olan tek ipucudur ve katalog onu açıklamaz; aynı adın Gümüşhacıköy kayıtlarındaki kullanımı Bozuh sayfasında ele alınmıştır. Osman Samsun'un çalgı hanesi boştur; Kaya'nın yöntemine göre bu, kayıtta çalgı çalmadığını gösterir. Ezginin hangi dizide ve hangi genişlikte dolaştığı fişten öğrenilemez.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Samsun'un katalogdaki tek kaydı budur ve 1106 numaralı plağın A yüzündedir; plağın ilk sırasındaki parçanın fişi TRT kopyaları arasında bulunamamıştır. Ardından yetmiş yaşındaki Fatma Samsun'un düğün parçaları gelir: Gelini Ortaya Çıkarırken, sonradan TRT repertuvarına giren Âdem Havva'yı Yarattı ve Gelin Hamama Gidiyor. Katalog iki Samsun arasında bir akrabalık kaydetmez. Amasya uzun havalarının genel tablosu: Yeşilırmak'ın Ezgisi.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar