Bir şehrin geçmişini yazmak isteyen araştırmacı, vakayinamelerin ve seyyah notlarının yanında bir de devletin kendi tuttuğu düzenli kayıtlara ihtiyaç duyar. Osmanlı Devleti'nde bu kayıtların en sistemli biçimi salnamelerdi. Her yıl yeniden hazırlanan bu yıllıklar, bir vilayetin kimler tarafından yönetildiğini, kaç okulu, kaç medresesi ve kaç kütüphanesi bulunduğunu, hangi kazada ne kadar insanın yaşadığını, toprağından ne çıktığını sıralardı. Amasya, on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında Sivas vilayetine bağlı bir sancak merkezi olduğu için, şehrin geç dönem kurumsal tarihi büyük ölçüde Sivas Vilayeti Salnameleri ile Maarif ve Devlet salnamelerindeki satırlarda saklıdır.

Salname Türü

Salname sözcüğü Farsça "sal" (yıl) ile "name" (yazılı şey, mektup) sözcüklerinden oluşur; aynı türe "nevsal" da denirdi. Osmanlı Devleti'nde merkezî yönetimin, nezaretlerin, askerî kurumların, vilayetlerin, kimi özel kurum ve kişilerin yıllık olarak çıkardığı bilgilendirme amaçlı yayınlar bu adı taşır. Bunlar kabaca resmî ve özel olarak ikiye ayrılır; resmî olanlar da devlet, nezaret ve vilayet salnameleri diye üç başlıkta toplanır. İlk devlet salnamesi 1263 (1847) yılında Mustafa Reşid Paşa'nın öncülüğünde çıkarıldı. Bu iş için tarihçi Hayrullah Efendi görevlendirilmişti, ancak yıllığı fiilen Ahmed Vefik Paşa hazırladı. Eser Batı'da da ilgi uyandırdı ve aynı yıl Fransızcaya çevrilerek bir Fransız dergisinde bölümler halinde yayımlandı.

Devlet salnameleri imparatorluğun merkez teşkilatını, makam ve memuriyet sahiplerini, takvimleri, posta tarifelerini ve yabancı devletler hakkındaki bilgileri bir arada verirdi. Hazırlık işi önce Maarif Nezareti'nin kaleminde yürüdü, 1306 (1888) yılından sonra ise düzenli biçimde Sicill-i Ahval Komisyonu'nun eline geçti. Komisyon her yıl nezaret ve vilayetlere önceki yılın formalarını gönderir, bilgilerin güncellenmesini isterdi. İstenen bilgiler zamanında ulaşmadığı için bu yıllıklardaki biyografik bilgilerle teşkilat şemalarında çok sayıda yanlış bulunur; salnameleri kaynak olarak kullanan her araştırmacı bu uyarıyı hesaba katmak zorundadır. Devlet salnameleri 1847 ile 1912 arasında düzenli olarak basıldı, 1912-1916 arasında savaş yüzünden ara verildi, son sayı 1918 tarihini taşıdı.

Vilayet salnameleri ise Halep mektupçusu İbrahim Halet Bey'in hazırladığı ve içindeki iktisadi bilgi ile istatistikler sayesinde Babıâli'nin dikkatini çeken Fihrist-i Vilayet-i Haleb örnek alınarak yaygınlaştı. Bu eserden her vilayete birer nüsha gönderilerek benzer yıllıklar hazırlanması istendi. İlk vilayet salnamesi Saraybosna'da 1283 (1866) yılında çıktı; Halep, Konya, Suriye ve Tuna vilayetlerinin salnameleri bunu izledi. Hazırlığı vilayet mektupçuları yürütürdü ve Türkçenin yanında Arapça, Rumca, Boşnakça yayımlananlar da vardı. Toplamda 504 vilayet salnamesi künyesi tespit edilmiştir. Kimi vilayetler yalnızca bir sayı çıkarmışken kimilerinde sayı otuz beşe ulaşmıştır. Sivas Vilayeti Salnamesi'nin yayın aralığı kataloglarda 1287 (1870) ile 1325 (1907) arası olarak gösterilir ve Sivas Vilayet Matbaası'nda basılmıştır.

Bir Vilayet Salnamesinin İçeriği

Vilayet salnamelerinin içeriği vilayetten vilayete değişirdi, ancak genel çerçeve birbirine benzer. Yıllığın başında takvim ve coğrafya bilgileri, ardından padişahların doğum, tahta çıkış ve ölüm günlerini içeren bir saltanat kronolojisi yer alırdı. Sonra vilayetin idari teşkilatı, memurlar, idari taksimat, sancak, kaza, nahiye ve köy sayıları gelirdi. Bazı sayılarda vilayette görev yapmış vali ve komutanların adları ile görev süreleri de listelenmiştir. Uzun süre yayımlanan salnamelerde cami, medrese, tekke, imaret, kahvehane, hamam, han, hastane ve bedesten gibi yapılar, su, gaz, demiryolu ve tramvay şirketleri, fuarlar, tarım arazileri, hayvancılık, postane ve telgraf merkezleri tek tek sayılır. Nüfus sancak ve kazalara göre, ayrıca cinsiyet ve millete göre verilirdi. Müslüman ve gayrimüslim okullarının yöneticileri, öğretmen ve öğrenci sayıları da kayda geçerdi; bazı sayılara okul fotoğrafları da girmiştir.

Bu yapı, bir vilayetin tarihini kuru bir tarihlendirme olmaktan çıkarır. Bir yıllığı elinde tutan okur, o yıl hangi kazanın kaç köyü olduğunu, hangi okulda kaç öğretmen çalıştığını ve hangi hayır kurumunun hâlâ ayakta bulunduğunu öğrenebilir. Aynı vilayetin birbirini izleyen yıllara ait salnameleri yan yana konulduğunda ise kurumların kuruluşu, kapanışı ve değişen öğrenci sayıları izlenebilir.

Amasya'nın Sivas Vilayeti İçindeki Yeri

Sivas, Tanzimat döneminde hayata geçirilen vilayet sistemi içinde 1863'te vilayet oldu. On dokuzuncu yüzyılın sonlarında vilayet; Sivas, Amasya, Tokat ve Şarkî Karahisar sancaklarından oluşuyordu. Amasya sancağı merkez kazanın yanı sıra Merzifon, Köprü (Vezirköprü), Mecidözü, Ladik, Havza ve Gümüşhacıköy kazalarını kapsıyordu. Amasya'nın salnamelerdeki varlığı bu yüzden tek başına bir şehir bölümü olarak değil, Sivas Vilayeti Salnamesi'nin Amasya livası başlığı altında aranır. Vilayetin toplam nüfusu 1903 kayıtlarında 1.035.268 olarak görünür. Bunun 853.425'i Müslüman, 127.389'u Ermeni, 46.185'i Rum, geri kalanı Katolik, Protestan, Yahudi ve Kıptî nüfustan oluşur.

Salnameler, Amasya sancağının idare meclislerinden mahkeme heyetlerine, rüştiye ve idadi mekteplerinden medreselere ve çarşılara uzanan geniş bir kurum çerçevesini kaydeder. Şehrin geçmişteki hayır eserleriyle yeni kurulan Tanzimat kurumlarını aynı sayfada, aynı düzlemde gösterdikleri için ayrıca değerlidirler. Bir tarafta yüzlerce yıllık vakıf medreseleri, öbür tarafta devletin açtığı rüştiye ve idadi mektepleri aynı tablolarda yan yana durur.

1870 Salnamesine Göre Amasya'da Okullar

Amasya'nın eğitim hayatına ilişkin en erken sayılardan biri 1870 tarihli Sivas Salnamesi'nde bulunur. Bu yıllığa göre Amasya'da yirmi yedi ilkokulda 718 Müslüman öğrenci okumaktaydı. Ermenilere ait bir sıbyan mektebinde 195 öğrenci vardı. Şehirde otuz bir medrese bulunuyor, bu medreselerde yirmi altı hatip, yirmi üç imam ve kırk dört müderris görev yapıyor, 278 öğrenci eğitim görüyordu. Medrese ve görevli sayısı yüksek, öğrenci sayısı görece düşüktür; her medrese küçük bir hoca çevresinde toplanan az sayıda talebeden oluşuyordu.

Bu tablo, aynı dönemde şehrin eski ilim müesseselerinin yerini devlet okullarına bırakmaya başladığı bir geçişi de yansıtır. Amasya mutasarrıfı Ziya Paşa, 1865'te Alaca Yahya Medresesi'ni yıktırarak yerine bir rüştiye mektebi yaptırmıştır; Maarif Nezareti'nin 1864'te aynı medreseyi yıkıp yerine rüştiye kurduğunu belirten kayıt da vardır, yani olayın tarihi kaynaklarda bir yıl farkla geçer. Aynı Ziya Paşa'nın 1865'te Narlı Bahçe Medresesi'ni de yıktırdığı kaydedilir. 1892 tarihli Sivas Salnamesi ise Amasya'da bir rüştiye ve dört ilkokulun açıldığını bildirir. Salnameler bu geçişi yıl yıl ölçülebilir hâle getirir.

Amasya İdadisi

Salnamelerin Amasya için en çok bilgi verdiği kurumlardan biri Mekteb-i İdadi, yani rüştiyeden sonraki ortaöğretim okuludur. Sivas vilayetinde on dokuzuncu yüzyılın sonunda üç idadi vardı: Sivas, Amasya ve Tokat. Amasya idadisinin kuruluş tarihi kaynaklarda aynı değildir. Bir araştırma okulun 1892'de açıldığını, ancak bina bitmediği için bir süre rüştiye binasında eğitim verdiğini bildirir; başka bir çalışma Amasya idadisinin 1896'da öğretime başladığını yazar, şehrin eğitim tarihine dair bir ansiklopedi maddesi ise okulun 1895'te kurulduğunu belirtir. Bu üç tarih büyük olasılıkla okulun kurulması, binasının tamamlanması ve fiilî öğretime başlaması gibi farklı aşamalara denk gelir, ancak bunu doğrulayan bir belge yoktur.

II. Abdülhamid döneminde yapılan idadi binası bugün ayakta değildir. Arşiv belgelerine dayanan bir incelemeye göre inşaat bütçe sıkıntısı yüzünden temel seviyesinde aksamış, sonradan sürdürülmüştür; bina keşif ve proje belgeleri üzerinden tanınır. Bu tür idadi binalarında cephe düzeninin çoğu zaman neoklasik olduğu, planların ise dikdörtgen tek bloktan U biçimli plana kadar değiştiği aynı çalışmada belirtilir. Okul 1926'dan itibaren Amasya Ortaokulu olarak sürdü; lise kısmı 1954-1955 öğretim yılında açıldı, ortaokul kısmı 1993-1994 öğretim yılında kademeli olarak kaldırıldı. Kurum bugün Amasya Anadolu Lisesi olarak eğitimini sürdürmektedir.

Maarif salnameleri, idadinin derslerini ve öğrenci sayılarını da verir. Amasya idadisinin müfredatında geometri, defter usulü, coğrafya, ahlak, dinî bilgiler, tarih, hesap, Fransızca, Türkçe, resim, hat ve Farsça gibi dersler yer alıyordu. Öğrenci sayıları 1898'de 91, 1899'da 72, 1900'de 111, 1901'de 121 ve 1903'te 97 olarak kaydedilmiştir. Gayrimüslim öğrenci sayısı 1903 yılında dokuzdur; Sivas'ta yirmi, Tokat'ta bir gayrimüslim öğrenci görülür. Vilayetin üç idadisi de gayrimüslim öğrenciye açıktı, ancak bölgede çok sayıda gayrimüslim okulunun bulunması, bu okullara talebin düşük kalmasının nedeni sayılmıştır.

1898-1903 Maarif Salnameleri ve Amasya Sancağı

Maarif-i Umumiyye Nezareti 1316 (1898) ile 1321 (1903) arasında altı kez Maarif Nezareti Salnamesi yayımladı. İlk sayı 1257 sayfa iken üçüncüsü (1318/1900) 1677 sayfaya çıkmıştır; içinde nezaretin tarihçesi, nazırlar, memurlar, okullar, kütüphaneler, imtihanlar ve mükâfat cetvelleri vardı. Bu yıllıkların Sivas vilayetine ayrılan bölümleri üzerine yapılan bir çalışma, Amasya sancağının eğitim ve kültür altyapısını ölçülebilir kılar.

Vilayette yirmi dört rüştiye bulunuyor ve bunlarda her yıl yaklaşık bin kişi eğitim görüyordu. Amasya sancağına bağlı kazalarda rüştiye öğrenci sayıları 1898, 1899, 1900, 1901 ve 1903 yıllarına göre şöyle kaydedilmiştir: Merzifon 93, 105, 100, 87 ve 91; Köprü 45, 44, 39, 30 ve 30; Mecidözü 61, 60, 56, 56 ve 46; Ladik 86, 118, 110, 97 ve 120; Havza 34, 24, 37, 31 ve 35; Gümüşhacıköy 49, 62, 50, 47 ve 65. Rüştiyelerde iki ya da üç öğretmen görev yapar, her okulda ayrıca bir hat muallimi bulunurdu. 1906-1907 öğretim yılında Amasya sancağındaki rüştiye sayısı yedi olarak verilir.

Medreseler tablosu Amasya'nın geleneksel ilim merkezi kimliğini rakamla gösterir. 1903 salnamesine göre Sivas vilayetinde toplam 113 medrese ve 4772 medrese öğrencisi vardı. Amasya merkez kazasında 19 medrese ve 530 öğrenci kayıtlıydı; bu, vilayetin en kalabalık medrese kümesidir. Köprü'de 6 medrese ve 288 öğrenci, Merzifon'da 4 medrese ve 85 öğrenci, Gümüşhacıköy'de 3 medrese ve 184 öğrenci, Ladik'te 2 medrese ve 60 öğrenci, Mecidözü'nde 1 medrese ve 12 öğrenci görülür. Bu tabloda Amasya sancağı toplam 35 medrese ve 1159 öğrenci ile vilayetin en yoğun bölgelerinden biridir. Medrese araştırmalarında ilmî müesseselerin sayısının 1398-1592 arasında en yüksek düzeye ulaştığı, Sivas eyaletine bağlandıktan sonra durgunluğa girdiği, 1800'den itibaren gerilemenin sürdüğü belirtilir; 1903'teki bu sayılar, o gerilemeye rağmen şehrin hâlâ vilayetin en çok medresesini barındırdığını gösterir.

Gayrimüslim okulları da Amasya'nın çok kültürlü yapısını gösterir. Sivas vilayetinde 1903'te toplam 282 gayrimüslim okulu bulunuyordu; bunlardan biri idadi, on dördü rüştiye, 267'si ibtidaî mektepti. Amasya sancağında bu okullar şöyle dağılıyordu: Amasya merkezde bir rüştiye ve on ibtidaî, Merzifon'da üç rüştiye ve beş ibtidaî, Mecidözü'nde üç, Köprü'de on bir, Gümüşhacıköy'de dört, Havza'da otuz, Ladik'te on altı ibtidaî mektep. Vilayet genelinde 12.443 gayrimüslim Osmanlı vatandaşı okula devam etmekteydi; gayrimüslim nüfusun toplam içindeki payı yaklaşık yüzde on yedi olmasına rağmen okullaşma oranı Müslümanlara göre belirgin biçimde yüksekti.

Yabancı okullar da salnamelerde ayrı bir başlık altında görünür. Sivas vilayetinde dokuz yabancı okuldan üçü Merzifon'dadır. Amerikan Protestan misyonunun hicrî 1280 tarihli karma idadisinde 200 kız ve 310 erkek öğrenci okuyordu. Fransız Cizvitlerin hicrî 1282 tarihli erkek idadisinde 110 öğrenci, 1892'de açılan kız ibtidaisinde 80 öğrenci vardı. Amasya şehrinde ise Ermenilere ait Bartevian Koleji'nin yanı sıra Katolik Fransız okulu faaliyet göstermiştir; Fransız misyonerlerin 1883'te kilise ve mektep açtığı, 1892'de Müslüman ailelerin çocuklarını bu okullara göndermesinin yasaklandığı kaydedilmiştir.

Kütüphaneler

Salnamelerin dikkat çeken başlıklarından biri kütüphanelerdir. Sivas vilayetinde tespit edilen on yedi kütüphanenin on tanesi Amasya sancağındaydı. Bu, sancağın yirminci yüzyılın başında vilayetin en fazla kültür yatırımına sahip bölgesi olduğunu gösterir. Amasya merkezde Abdüllatif Efendi (355 cilt), Şeyh İsmail Efendi (202), Sultan Bayezid (73) ve Pervane Bey (55) kütüphaneleri sayılır; Köprü'de Müftü Efendi (277) ve Taş Medrese (106), Merzifon'da Mustafa Paşa ve Çelebi Sultan Mehmed Han, Ladik'te Mehmed Efendi (120) kütüphaneleri kayıtlıdır. Kütüphaneler çoğunlukla kurucusunun adıyla anıldığı için, bu liste şehrin vakıf geleneğinin on dokuzuncu yüzyılın sonunda hâlâ işlediğini belgeler. Merzifon'daki Mustafa Paşa kütüphanesinin kurucusu 1898 salnamesinde Kara Mustafa Paşa olarak geçer.

Aynı vilayette tek matbaa ve tek gazete bulunduğu da salnamelerden anlaşılır. 1865-1866 yılında kurulan resmî Vilayet Matbaası hükümet konağının içindeydi ve yalnızca Türkçe yayın yapıyordu; gazete olarak da Sivas'ta çıkan resmî gazete vardı.

Salnameleri Kaynak Olarak Kullanırken

Salnameler resmî kayıt niteliği taşısa da kusursuz değildir. Bilgiler vilayet merkezinde toplanır, basım aşamasında ise hata yapılabilirdi. Sivas kız rüştiyesine ait bir tabloda 1900 yılı öğrenci sayısı 23 olarak verilmiş, bunu inceleyen araştırmacı rakamın baskı hatası olduğunu ve 123 olması gerektiğini tahmin etmiştir. 1300 (1883) yılından sonra devlet salnameleri uzun memur ve elçilik listelerine dönüşmüş, istatistik bilgisi sancak, kaza, nahiye ve köy sayılarıyla sınırlı kalmıştır. Bir kurumun bir yıl salnamede yer almaması, o yıl var olmadığı anlamına gelmez; yıllıkların hazırlandığı koşullar hesaba katılmalıdır.

Vilayet salnameleri yayımlama geleneği Cumhuriyet döneminde il yıllıklarıyla sürdü; 1967 ve 1973 yıllarında toplu olarak yayımlanan il yıllıkları bu geleneğin devamıdır. Bugün Osmanlı salnamelerinin büyük bölümü dijital salname kataloglarında taranabilir durumdadır. İSAM'ın kataloğunda Sivas Vilayeti Salnamesi'nin yanı sıra Ankara, Trabzon, Kastamonu, Hüdavendigâr ve Adana gibi komşu vilayetlerin yıllıkları da listelenir. Amasya'nın on dokuzuncu yüzyıl eğitim ve kurum tarihini çalışmak isteyen biri için başlangıç noktası bu kataloglardır.

Kronoloji

1847: İlk devlet salnamesi Mustafa Reşid Paşa'nın öncülüğünde yayımlanır; yıllığı Ahmed Vefik Paşa hazırlamıştır.

1863: Sivas vilayet olur; Amasya sancağı bu vilayete bağlıdır.

1864-1865: Alaca Yahya Medresesi yıkılarak yerine rüştiye mektebi yapılır (tarih kaynaklarda bir yıl farkla geçer).

1866: İlk vilayet salnamesi Saraybosna'da çıkar.

1870: Sivas Vilayeti Salnamesi'nin ilk sayısı yayımlanır; Amasya'da yirmi yedi ilkokul ve otuz bir medrese kaydedilir.

1888: Devlet salnamelerinin hazırlanışı düzenli olarak Sicill-i Ahval Komisyonu'na geçer.

1892-1896: Amasya idadisi kurulur ve öğretime başlar (kaynaklarda tarih farklıdır). Sivas Salnamesi, 1892'de Amasya'da bir rüştiye ve dört ilkokul açıldığını kaydeder.

1898-1903: Maarif Nezareti Salnameleri altı sayı olarak çıkar; Amasya sancağının okul, medrese ve kütüphane verileri bu yıllıklarda ayrıntılı biçimde yer alır.

1903: Sivas vilayetinin nüfusu 1.035.268; Amasya idadisinde 97 öğrenci kayıtlıdır.

1907: Sivas Vilayeti Salnamesi'nin yayın aralığı bu yılda sona erer.

1912: Devlet salnamelerinin düzenli yayını sona erer; 1912-1916 arası savaş nedeniyle yayımlanmaz.

1967 ve 1973: Cumhuriyet döneminde il yıllıkları toplu hâlde yayımlanır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • "Amasya Tarihi" maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi. islamansiklopedisi.org.tr
  • İSAM Salname Kataloğu, Osmanlı salnameleri listesi.

Akademik çalışmalar

  • Togay Seçkin Birbudak, "Sâlnâmelere Göre Sivas Vilayeti'nde Eğitim-Öğretim (1898-1903)", Kastamonu Eğitim Dergisi, 15/1, 2007, s. 303-316.
  • Emre Kolay, "Arşiv Belgeleri Işığında Amasya Mülkiye İdadi Mektebi Binası", Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12/64, 2019, s. 318-328.

Diğer kaynaklar

  • Bilgin Aydın, "Salnâme", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2009. islamansiklopedisi.org.tr
  • Nurettin Birol, "XIX. Yüzyıl Sonlarında Sivas Vilayeti'nde Müslüman Eğitim-Öğretim Kurumları ve Faaliyetleri".
  • "Amasya" maddesi, Türk Maarif Ansiklopedisi. turkmaarifansiklopedisi.org.tr

Çevrimiçi kaynaklar