Dervişoğlu, asıl adı Mehmet olan ve Merzifon'un Diphacı köyünde doğan bir Alevî-Bektaşî âşığıdır. Hayatı kısa sürmüş, Birinci Dünya Savaşı sırasında Doğu cephesinde yaralanıp Ankara'da ölmüştür. Deyişleri yöre cönklerinde sıkça geçer ve zakirler tarafından cemlerde bugün de söylenir. Merzifon, Suluova ve Gümüşhacıköy'ü içine alan ve yörede Gaziler Ovacığı diye anılan bölgenin âşıklarını sayan bütün listelerde adı yer alır; sitedeki Amasya'da âşıklık geleneği yazısında sayılan yöre âşıklarından biridir.
Hayatı
Dervişoğlu'nun hayatı hakkında bilinenler Ali Cem Akbulut'un 2010'da yayımlanan Gazilerovacığı Âşıkları kitabına dayanır; bu bilgiler kitaptan aktarılarak bir deyiş derleme sitesinde yayımlanmıştır. Buna göre Dervişoğlu 1880 dolaylarında Merzifon'un Diphacı köyünde doğmuştur; doğum tarihi kesin değildir ve hayatına ilişkin bilgiler kısıtlıdır. Ailesi de âşıklık geleneği içindedir: kardeşi Küstem ve oğlu Hasan da âşıktır.
Seferberlik sırasında, yani Birinci Dünya Savaşı yıllarında askere alınan Dervişoğlu, Doğu cephesinde yaralanmış, tedavi için Ankara'ya getirilmiş ve orada ölmüştür. Akbulut ölüm yılını 1915 olarak verir; mezarı da Ankara'dadır.
Âşıklığı ve Çevresi
Dervişoğlu, Alevî-Bektaşî geleneğinin yöredeki önemli temsilcilerinden sayılır. Necdet Kurt, Amasya yöresinin zakirleri üzerine yazdığı bildiride, Merzifonlu Kul Fakır'ın (1873-1938) Derviş Edna, Biçare, Mihnetî ve Sersem Köle gibi döneminin birçok âşığının yetişmesine katkıda bulunduğunu söyler ve Dervişoğlu'nu da bu âşıklar arasında sayar. İki âşık yaşça birbirine yakındır; bu yüzden aralarındaki ilişki ustalıktan çok, aynı çevrede ve aynı Kul Hüseyin kolu içinde yetişmenin getirdiği bir yakınlık olarak da düşünülebilir.
Deyişlerinde zaman zaman "Mehemmet" ve "Derviş Mehemmet" mahlaslarını da kullanmıştır. Haluk Yücel'in 2018 ve 2021 tarihli çalışmalarında da Dervişoğlu, Gaziler Ovacığı'nda yaşamış önemli şahsiyetler arasında anılır. Akbulut, 2015'te Ankara'da yayımladığı Gazilerovacığı Âşıklarından Biçare ve Dervişoğlu adlı ayrı bir kitapta bu iki âşığın şiirlerini bir araya getirmiştir; bu kitabı göremedik, varlığını Ali Onar'ın Biçare üzerine yazdığı makalenin kaynakçasından biliyoruz.
Amasya ile Bağı
Dervişoğlu Merzifon'un Diphacı köyünde doğmuş ve bütün hayatını, askere alınıncaya kadar, Gaziler Ovacığı çevresinde geçirmiştir. Deyişlerinin yaşadığı yer de bu bölgenin cönkleri ve cemleridir. Amasya ile bağı bu yüzden doğrudan ve kaynaklıdır.
Şiiri
Dervişoğlu'nun şiirleri koşma biçiminde, on birli hece ölçüsüyle söylenmiş deyişlerdir. Konuları ayrılık, cem ve birlik makamı, yola emek vermek, sır edebi ve gönlün kendini arif sanması gibi Alevî-Bektaşî tasavvufunun temel kavramlarıdır. Bir deyişinde mahlas hem ilk hem son dörtlükte geçer; bir başkasında "edna kul", "fakır" ve "biçare" sözlerinin aynı dörtlükte bir araya gelmesi, çevresindeki Derviş Edna, Kul Fakır ve Biçare adlarını hatırlatır.
Akbulut, kitabında yer alan Dervişoğlu deyişlerinin hepsinin ilk kez yayımlandığını belirtir. Bu kategoride, Akbulut'un kitabını kaynak gösteren bir deyiş derleme sitesindeki beş deyiş ayrı sayfalar hâlinde verilmiştir: "Gezdim şu âlemi bir kez gülmedim", "Gelsin yanımıza arz eden canlar", "Dervişoğlu herdem devam eyliyon", "Bugün gamlı gördüm nazlı yârimi" ve "Gönül sen kendini arif mi sandın". Dervişoğlu 1915'te öldüğü için şiirleri telif koruması altında değildir.
Kaynakların Durumu
Dervişoğlu hakkındaki bütün bilgiler Akbulut'un iki kitabına dayanır ve biz bu kitapları doğrudan göremedik; hayat bilgilerini ve deyiş metinlerini, Akbulut'u kaynak gösteren derleme sitesinden alıyoruz. Doğum yılı yaklaşıktır. Kardeşi Küstem ile oğlu Hasan'ın hangi mahlasları kullandığı bilinmez. Gaziler Ovacığı âşık listelerinde iki kez geçen "Kul Hasan" adıyla Dervişoğlu'nun âşık oğlu Hasan arasında bir bağ kurmak için de elimizde bir kayıt yoktur.
Kronoloji
1880 dolayları: Merzifon'un Diphacı köyünde doğar (tarih kesin değildir).
1915: Seferberlik sırasında Doğu cephesinde yaralanır, tedavi için getirildiği Ankara'da ölür.
2010: Deyişleri Ali Cem Akbulut'un Gazilerovacığı Âşıkları kitabında ilk kez yayımlanır.
2015: Akbulut, Biçare ile Dervişoğlu'nun şiirlerini ayrı bir kitapta toplar.
Kaynakça
Akademik çalışmalar
- Necdet Kurt, "Zakirlik Geleneğinin Kökenleri ve Amasya Yöresinin İz Bırakan Zakirleri", Geçmişten Günümüze Uluslararası Dinî Mûsikî Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Amasya: Amasya Üniversitesi, 2017, s. 115. https://isamveri.org/pdfdrg/G00310/2017/2017_KURTN.pdf
- Haluk Yücel, "Türk Halk Müziğinde Âşıklık Geleneği: Amasya Âşıkları", TURAN-SAM Uluslararası Bilimsel Hakemli Dergisi, 10(39), 2018, s. 256. https://www.turansam.org/TURAN-SAM_39.pdf
- Haluk Yücel, "Merzifonlu Âşık Musa Aslan Türkülerinin Müzikal Analizi", Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Sciences, 8(53), 2021, s. 31-56. https://sobider.com/files/sobider_makaleler/6399117e-ec1c-4d60-a836-1d355be50f24.pdf
- Ali Onar, "Gaziler Ovacığından Bir Eren: Biçare'nin Hayatı ve Deyişleri", Alevilik Araştırmaları Dergisi, 17, 2019, s. 23-78 (TR Dizin kaydı ve kaynakçası). https://search.trdizin.gov.tr/yayin/detay/314150/
Kitaplar
- Ali Cem Akbulut, Gazilerovacığı Âşıkları, İstanbul: KaraMavi Yayınları, 2010; aktarım: "Dervişoğlu", Alevi Deyişleri Nefesler Hakk Âşıkları, 21 Ağustos 2019. https://www.deyisler-nefesler.com/dervisoglu/
- Ali Cem Akbulut, Gazilerovacığı Âşıklarından Biçare ve Dervişoğlu, Ankara, 2015 (Onar 2019 kaynakçası aktarımıyla).
Çevrimiçi kaynaklar
