Amasya civârında Köprü kasabası eşrâfından ve yeniçeri zâbitânından Hasan Ağa bin Mehmed Ağa’nın oğludur. Köprü’de doğdu. Küçük yaşında pederi ile İstanbul’a gidip ocağa girdi. Pederi ocak kethüdâyeri Köprülü Hasan Ağa diye meşhûr olduğundan kendisine “Köprülüoğlu” dendi.
Amasyalı Hacı Bakioğlu Hamid Halîl Ağa’nın yeniçeri ağalığında tefeyyüz ederek Ağa kapısı çorbacılarından ve erkânından olup 1235’de kethüdâyeri ba’dehû sırasıyla muhzır ağası, seksuncu-bâşı, zağarcıbaşı olup 1238 senesi şevvâlinde [725] kul kethüdâsı, 1239 senesi rebiülevvelinde yeniçeri ağası oldu.
Diğer ağalara nisbetle mu’tedil, iş-güzâr olduğundan makâmını bir yıldan ziyâde muhafaza edebildi. Vezâreti mûsâmmem iken 1240 senesi cumâdelâhiresinin on ikisinde birkaç gün mukaddem zuhûr eden bir arbede yüzünden azledilip 1241 senesi şevvâlindeki vak’a-yı hayriyede maktûlen vefât etdi. Birâderi Mehmed Ağa’nın oğulları Mustafa, Ömer Ağalar da yeniçeri zâbitânından idi. Vak’ada mün’adim oldu.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya yakınındaki Köprü kasabası eşrafından ve yeniçeri subaylarından Hasan Ağa bin Mehmed Ağa'nın oğludur. Köprü'de doğdu. Küçük yaşta babasıyla İstanbul'a gidip ocağa girdi. Babası ocak kethüdayeri Köprülü Hasan Ağa diye tanındığından kendisine "Köprülüoğlu" denildi.
Amasyalı Hacı Bakioğlu Hamid Halil Ağa'nın yeniçeri ağalığı sırasında yükselerek Ağa Kapısı çorbacılarından ve ileri gelenlerinden oldu; 1235'te [1819-20] kethüdayeri, ardından sırasıyla muhzır ağası, seksenbaşı, zağarcıbaşı, 1238 senesi şevvalinde [1823] kul kethüdası, 1239 senesi rebiülevvelinde [1823-24] yeniçeri ağası oldu.
Diğer ağalara göre ölçülü ve iş bilir olduğundan makamını bir yıldan fazla koruyabildi. Vezirlik rütbesi neredeyse kesinleşmişken 1240 senesi cemaziyelahirinin on ikisinde [1825], birkaç gün önce çıkan bir kargaşa yüzünden görevden alındı ve 1241 senesi şevvalindeki Vak'a-yı Hayriyye'de [1826] öldürüldü. Kardeşi Mehmed Ağa'nın oğulları Mustafa ve Ömer Ağalar da yeniçeri subaylarındandı. Olayda yok oldular.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- eşrâf: ileri gelenler, soylu ve itibarlı kimseler
- ocak: yeniçeri ocağı, yeniçeri teşkilatı
- ocak kethüdâyeri: ocakta bir subay rütbesi, ağanın yardımcılarından
- tefeyyüz: yükselme, ilerleme
- çorbacı: yeniçeri ocağında bölük komutanı rütbesi
- muhzır ağası, seksuncu-bâşı, zağarcıbaşı: yeniçeri ocağının üst rütbeleri
- kul kethüdâsı: yeniçeri ağasından sonra gelen üst rütbeli subay
- mu'tedil: ölçülü, aşırılıktan uzak
- iş-güzâr: işini bilen, çalışkan
- mûsâmmem: kesinleşmiş, kararlaştırılmış
- arbede: kavga, kargaşa
- vak'a-yı hayriyye: hayırlı olay; yeniçeri ocağının kaldırılması
- mün'adim: ortadan kalkmış, yok olmuş
Yeniçeri Ağası ve Ocağın Sonu
Köprülüoğlu Ahmed Ağa, bir taşra kasabasından İstanbul'a giden ve yeniçeri ocağının basamaklarını babasının adıyla çıkan bir subaydır. Hüsameddin'in verdiği rütbe sırası ocak içindeki kıdem düzenini gösterir: kethüdayerinden muhzır ağalığına, oradan kul kethüdalığına ve ağalığa. Ağalıkta bir yıldan fazla kalması metinde ayrıca vurgulanır; ocak ağalarının kısa sürede değiştiği bir dönemde bunun ölçülülüğe bağlandığı anlaşılır.
Ahmed Ağa'nın öldüğü olay, II. Mahmud'un Yeniçeri Ocağı'nı kaldırdığı 17 Haziran 1826 günlerine denk düşer. Ansiklopedik anlatıya göre II. Mahmud bu adıma uzun süre hazırlanmış, ocağın orta rütbeli subaylarını önceden ayıklamış, ulemanın askerle birleşmesini önlemiş ve "eşkinci" adıyla yeni bir birlik kurmuştur; yeniçerilerin ayaklanması dört beş saatlik bir çatışmayla bastırılmıştır. Hüsameddin olayı yalnızca "Vak'a-yı Hayriyye" diye anar. Aynı olay 745 numaralı maddede zilkade ayına tarihlenir; bu maddedeki "şevval" kaydı ile o madde arasındaki ay farkı metinde açıklanmaz.
Ahmed Ağa'nın yeniçeri ağalığına dair Hüsameddin dışında bir kaynak bulunamadı. Başka kaynaklarda bu kişiye dair bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça