Amasyalıdır. Abdullah oğlu olup Baba İlyâs Horasânî [333] halîfesi ve yeğeni Behlül Baba hizmetinde tefeyyüz ederek Babazâde Muhlis Baba’dan sonra Mes’ûdiyye Hânkâhı şeyhi oldu. Baba İlyâs oğullarının mültezimi olduğundan meşihatı yıllarca devâm etdi.
701’de ba’zı ahvâlinden dolayı azledilip 705’de İbik Baba’nın mürîd-i hâsı olan Tokatlı Burak Baba’nın teşebbüsâtı sâyesinde sânîyen Mes’ûdiyye Hankâhı meşîhatına geçirildi. 711 senesi zilka’desinde vefât etdi. Âlim, ‘Arab ve Acem edebiyâtına vâkıf, lisânı düzgün, Babayî tarîkinin kutbu idi. Yerine “Âşık Paşa” demekle meşhûr eş-Şeyh Alâeddîn Ali Âşık Baba geçti.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Abdullah'ın oğlu olup Baba İlyâs Horasânî'nin halifesi ve yeğeni Behlül Baba'nın hizmetinde manevi feyz aldı ve Baba İlyas'ın oğlu Muhlis Baba'dan sonra Mesudiye Hankahı şeyhi oldu. Baba İlyas'ın oğullarına bağlı ve onların taraftarı olduğu için şeyhliği yıllarca sürdü.
701 [1301-02] yılında bazı hallerinden dolayı görevinden alındı; 705'te [1305-06] İbik Baba'nın has müridi olan Tokatlı Burak Baba'nın girişimleri sayesinde ikinci kez Mesudiye Hankahı şeyhliğine getirildi. 711 yılı Zilkadesinde [Mart 1312] öldü. Âlimdi, Arap ve Fars edebiyatını bilirdi, dili düzgündü ve Babaî tarikatının kutbuydu. Yerine "Âşık Paşa" diye tanınan eş-Şeyh Alâeddîn Ali Âşık Baba geçti.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- halîfe: bir şeyhin yerine geçmeye ve onun adına irşada izinli müridi
- tefeyyüz: manevi feyz alma, yetişme
- hânkâh: dervişlerin barındığı büyük tekke
- meşihat: şeyhlik
- mültezim: bir tarafı tutan, taraftar
- mürîd-i hâs: şeyhin en yakın, özel müridi
- teşebbüsât: girişimler
- sânîyen: ikinci kez
- kutb: tarikatın manevi önderi, en yüksek mertebedeki şeyh
- 'Arab ve Acem: Arap ve İran (Fars)
Mesudiye Hankahı ve Baba İlyas Ailesi
Ahmed Baba'nın şeyhlik yaptığı Mesudiye Hankahı, Hüsameddin'e göre Amasya'nın Kübceğiz Mahallesi'ndeydi ve XIII. yüzyıl Anadolu'sunun en çalkantılı dinî hareketlerinden birinin, Babaîliğin merkeziydi. Tarikatın piri Baba İlyas-ı Horasânî, torununun oğlu Elvan Çelebi'nin yazdığı Menâkıbü'l-kudsiyye'ye göre Horasan'dan gelip Amasya'ya yerleşmiş, müritlerine Babaî denmiştir. Halifesi Baba İshak'ın başlattığı ve tarihe Babaî isyanı olarak geçen ayaklanmada Baba İlyas yakalanmış ve Amasya Kalesi'ne kapatılmıştır. Hüsameddin'in "Babazâde Muhlis Baba" dediği kişi, Baba İlyas'ın en küçük oğlu Muhlis Paşa'dır. Menkıbelere göre isyan sırasında kundakta bir bebek olan Muhlis, ateşe verilen Çat köyünden Şerefeddin adlı biri tarafından kurtarılmış, yedi yaşında Mısır'a götürülmüş, orada yedi yıl kaldıktan sonra Anadolu'ya dönmüştür. Muhlis Paşa'nın 1273'te Konya'yı kısa bir süre ele geçirdiği de bu kaynaklarda anlatılır.
Burak Baba
Ahmed Baba'yı yeniden şeyhliğe getiren "Tokatlı Burak Baba", Anadolu'nun en tanınmış meczup dervişlerinden Barak Baba'dır (ö. 707/1307). Kaynakların çoğuna göre Tokat yakınlarındaki bir köyde doğmuş, Babaî çevresinden Sarı Saltuk'a mürit olmuştur. Bugünkü araştırmalarda Barak Baba'nın şeyhi olarak İbik Baba değil Sarı Saltuk gösterilir; Hüsameddin'in kaydı bu bakımdan ayrılır. Barak Baba'nın ünü İlhanlı sarayına kadar ulaşmış, Gazan Han onu Sultaniye'ye çağırıp yakınları arasına almış, Olcaytu döneminde de itibarını korumuştur. 705'teki iadenin bu nüfuzla gerçekleşmiş olması mümkündür; ancak olayın kendisi başka bir kaynakta doğrulanamadı. Barak Baba'ya atfedilen ve anlaşılması güç sözlerden oluşan Kelimât-ı Barak Baba risalesinin 853 [1449] yılında Amasya'da istinsah edilmiş olması, Babaî geleneğinin şehirdeki uzun ömrünü gösterir.
Âşık Paşa ile İlgili Çelişkiler
Ahmed Baba'nın halefi olarak anılan Âşık Paşa, Garibnâme adlı mesnevisiyle Türk edebiyatının erken devir büyük şairlerindendir. Bugünkü araştırmalara göre 670 [1272] yılında Kırşehir'de doğmuş, Kırşehir'de yetişmiş ve 13 Safer 733'te [3 Kasım 1332] yine orada ölmüştür; bu araştırmalarda Amasya'daki Mesudiye Hankahı'nda şeyhlik yaptığından söz edilmez. Hüsameddin ise Âşık Paşa'yı Amasya'da doğmuş sayar.
Dikkat çekici bir başka nokta, Hüsameddin'in kendi eseri içindeki tarih farkıdır. Bu maddede Ahmed Baba'nın 711 Zilkadesinde öldüğü yazılıdır; oysa Metin Hakverdioğlu'nun aktardığı Âşık Ali Paşa maddesinde Hüsameddin, Âşık Paşa'nın şeyhi Şemseddin Ahmed Baba'nın 708 [1307] yılında öldüğünü ve Âşık Paşa'nın o tarihte Mesudiye zaviyesi şeyhi olduğunu söyler. İki kayıttan hangisinin doğru olduğu belirlenemedi.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 108–108. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar