Amasyalıdır. Amasya’nın fethinden mukaddem İltekin Gâzi’nin tenvîr ve irşâdı üzerine kabûl-i İslâm eden Amasya Ermenilerindendir. Turhal kasabasına kadar gelen Sultân Ahmed Danişmend Gâzi ordusuna müslîm olarak iltihâk edib Amasya fethinde hayli yararlıklar ve hizmetler gösterdi.
Osmâncık Kal’asına firâr eden Amasya vâlisi Şettât, Jotatiyus adlı prensi Osmâncık boğazında yakalayan erlerden biri olup Amasya’nın fethinden sonra Geldiklân kasabası beyi oldu. [331] Çorum’un fethinde hayli himmeti ve şecâ’ati görüldü. Sonra Niksâr beyi olup Helkine, Karahisâr-ı Şarkî harbinde sâdıkâne çalıştı.
491’de Amasya emîri İsmâil Gâzi, pederi Melîk Danişmend Gâzi’nin vefâtına binâen Danişmendiyye hükümdârı oldukta Sivas beyi oldu. Ehl-i salîb muharebâtında fedâkârâne hizmetler ederek 494 senesinde vefât etdi. Sâdık, hâdim-i dîn-i İslâm, bir gâzî idi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya'nın fethinden önce İltekin Gâzi'nin aydınlatması ve yol göstermesiyle Müslüman olan Amasya Ermenilerindendir. Turhal kasabasına kadar gelen Sultan Ahmed Danişmend Gâzi'nin ordusuna Müslüman olarak katıldı ve Amasya'nın fethinde epeyce yararlık ve hizmet gösterdi.
Osmancık Kalesi'ne kaçan Amasya valisi Şettât, yani Jotatiyus adlı prensi Osmancık boğazında yakalayan askerlerden biriydi. Amasya'nın fethinden sonra Geldiklân kasabasının beyi oldu. Çorum'un fethinde de büyük gayreti ve yiğitliği görüldü. Sonra Niksar beyi oldu ve Helkine ile Karahisâr-ı Şarkî savaşlarında sadakatle çalıştı.
491 [1097-98] yılında Amasya emîri İsmâil Gâzi, babası Melik Danişmend Gâzi'nin ölümü üzerine Danişmendli hükümdarı olunca o da Sivas beyi oldu. Haçlılarla yapılan savaşlarda fedakârca hizmetler gördü ve 494 [1100-01] yılında öldü. Sadık, İslâm dinine hizmet eden bir gaziydi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mukaddem: önce
- tenvîr ve irşâd: aydınlatma ve doğru yolu gösterme
- kabûl-i İslâm: Müslüman olma
- iltihâk: katılma
- himmet: gayret, çaba
- şecâ'at: yiğitlik, cesaret
- ehl-i salîb muharebâtı: Haçlı savaşları
- hâdim-i dîn-i İslâm: İslâm dininin hizmetkârı
Danişmendli Fethi ve Bugünkü Bilgiler
Serkis Gâzi'nin hikâyesi, Amasya'nın XI. yüzyılın son çeyreğinde Türklerin eline geçişini anlatan Danişmendli fetih çevresine aittir. Bugünkü araştırmalara göre Danişmendli hanedanının kurucusu Dânişmend Gazi, Malazgirt Savaşı'na katılmış bir Türkmen emîridir. XII. yüzyıl yazarı Zahîrüddin Nîsâbûrî, Sultan Alparslan'ın Sivas, Tokat, Amasya ve Kayseri'yi ona iktâ ettiğini söyler. Dânişmend Gazi Sivas'ı merkez edinmiş, maiyetindeki emîrlerle Amasya, Tokat, Niksar, Kayseri ve Çorum'u almıştır. Hüsameddin'in andığı İltekin Gâzi'nin fetihteki rolü okunan kaynaklarda doğrulanamadı; ancak İltegin adı Amasya'nın Danişmendli geçmişinde başka bir yerde de karşımıza çıkar: Amasya-Çorum yolu üzerindeki Çağlayan Köprüsü'nü, Melik Yağıbasan'ın emîrlerinden İltegin Gazi oğlu Hüsâmüddevle Hasan yaptırmıştır.
Dânişmend Gazi'nin ölüm tarihi kesin değildir; kaynaklar 477 [1085] yılını muhtemel sayar. Yerine oğlu Gümüştegin Gazi geçmiş, Haçlılarla yaptığı savaşlarla tanınmış, Antakya prinkepsi Bohemund'u esir almış ve 497 [1104] yılında Sivas'ta ölmüştür. Hüsameddin'in kronolojisi bu tabloyla uyuşmaz: Ona göre "Melik Danişmend Gâzi" 491 [1097-98] yılında ölmüş ve yerine oğlu İsmâil Gâzi geçmiştir. Bugünkü hükümdar listelerinde bu tarihte tahta çıkan İsmâil adlı bir Danişmendli hükümdar bulunmaz; 1104'te Gümüştegin'in yerine geçen hükümdarın adı Emîr Gazi (Melik Gazi) olarak geçer. Hüsameddin'in "Haçlı savaşları" kaydı ise dönemin genel olaylarıyla uyumludur: 1101'de Amasya ve Niksar'a yönelen Haçlı ordusu, Gümüştegin ile I. Kılıcarslan'ın da aralarında bulunduğu Türk kuvvetlerince Ağustos 1101'de Merzifon yakınlarında bozguna uğratılmıştır.
Serkis Gâzi Bir Rivayet Kişisi mi?
Müslüman olarak fetihlere katılan bir Amasya Ermenisi, Osmancık'ta yakalanan "Jotatiyus" adlı Bizans valisi, Geldiklân ve Helkine gibi adlar, Hüsameddin'in fetih anlatısında başka maddelerde de görülen unsurlardır. Bu ayrıntılar fetih kahramanlarının hikâyelerini toplayan Dânişmendnâme geleneğini hatırlatır; ancak bu eser, Dânişmend Gazi'yi Battal Gazi'nin torunuyla arkadaş yapacak kadar destani bir romandır ve bugünkü tarihçiler onu tarihî kaynak olarak değil, destan olarak değerlendirir. Serkis Gâzi adına ve hayatına dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Hüsameddin'in kaynaklarını çoğunlukla göstermemiş olması, eserin ilmî değeri hakkında kimi araştırmacılarda tereddüt uyandırmıştır; bu madde, o tereddüdün hissedildiği yerlerden biridir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar