AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ahmed Çelebi-Seydî Alizâde el-Hâc

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 146 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasyalıdır. Pirinçci Mahallesinin cihet-i şarkıyyesinde dere önünde kâin Dâru’l-hadîsin bânîsi meşâhîr-i kudâttan el-Hâc Osmân Çelebi bin Seydî Çelebi bin el-Hâc İlyas Çelebi bin Receb Çelebi bin Hasan Bey bin Hâbil Bey bin Tâceddîn İbrâhim Bey bin Amasya emîr-i kebîri Zeyneddîn Tûlî Hân’ın mahdûmudur. Amasya’da ulemâdan tahsîl-i ulûm edib ders-i âm ve [457] pederi Dâru’l-hadîsine müderris ve vakfına mütevellî oldu. Sonra kadı olup devr-i bilâd etdi. 981’de Dâru’l-hadîsin evkâfını tevsi’ edib sonra vefât eyledi. Kerîmesi Ayşe Hâtun vakfına mütevellî olmuşdu.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Pirinççi Mahallesi'nin doğu yanında, dere kenarında bulunan Dârülhadis'in banisi, tanınmış kadılardan el-Hâc Osman Çelebi'nin oğludur. Osman Çelebi de Seydî Çelebi'nin, o el-Hâc İlyas Çelebi'nin, o Receb Çelebi'nin, o Hasan Bey'in, o Hâbil Bey'in, o Tâceddin İbrahim Bey'in, o da Amasya'nın büyük emîri Zeyneddin Tûlî Han'ın oğludur. Amasya'da âlimlerden ilim tahsil ederek herkese açık ders veren bir hoca oldu; babasının Dârülhadis'ine müderris ve vakfına mütevelli oldu. Sonra kadı olup çeşitli şehirlerde görev yaptı. 981 [1573-74] yılında Dârülhadis'in vakıflarını genişletti, sonra öldü. Kızı Ayşe Hatun vakfa mütevelli olmuştu.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • cihet-i şarkıyye: doğu yanı
  • kâin: bulunan
  • bânî: bir yapıyı yaptıran
  • meşâhîr-i kudât: tanınmış kadılar
  • emîr-i kebîr: büyük emîr, bir şehrin ya da bölgenin yöneticisi
  • ders-i âm: camide herkese açık ders veren hoca
  • Dârü'l-hadîs: hadis ilminin okutulduğu medrese
  • devr-i bilâd: şehir şehir dolaşarak görev yapma
  • tevsî': genişletme

Pirinççi'deki Dârülhadis Medresesi

Ahmed Çelebi'nin müderrisi ve mütevellisi olduğu Dârülhadis, Amasya'nın Pirinççi Mahallesi'nde, dere kenarında, Hacı Hamza Efendi Camii'nin hizasında bulunuyordu. Kadılardan Seydi Ali'nin oğlu el-Hâc Osman Çelebi tarafından 933 (1527) yılında ahşap olarak yaptırılmıştır. Yapı 1011 (1602) yılındaki yangında yanınca Osman Çelebi'nin torunu Ayşe Hatun onu 1018 (1609) yılında yeniden yaptırmış, mütevelliliğini oğlu Şaban Ağa'ya ve onun soyuna bırakmış, kendi mülkünü de vakfa katarak vakfiyeyi genişletmiştir. Bu bilgi, Hüsameddin'in "Kızı Ayşe Hatun vakfa mütevelli olmuştu" kaydıyla tam olarak örtüşür: Ahmed Çelebi'nin kızı, banisi Osman Çelebi'nin torunudur.

Medrese daha sonra 1098 (1687) ve 1143 (1730) yangınlarında da yanmış, 1100 (1689) ve 1151 (1738) yıllarında iki kez yeniden inşa edilmiştir. Vakıf gelirlerinin büyük bölümü zamanla kaybolmuş, yalnız bir vakıf çiftliğinin geliri müderrislerin maaşına ayrılmaya devam etmiştir. XVIII. ve XIX. yüzyıllarda burada ders veren müderrislerin adları tek tek bilinmektedir. Osman Keskiner 2011'de yapının tamire muhtaç olduğunu yazar; kimi kaynaklar ise ahşap medresenin 1816'da harap olduğunu kaydeder.

Baninin babasının adı kaynaklarda farklı yazılır: Hüsameddin bu maddede "Seydî Çelebi" der, öteki kaynaklar "Kadı Seydi Ali" adını verir. Maddenin başlığındaki "Seydî Alizâde" nisbesi, iki adın aynı kişiyi gösterdiğini düşündürür.

Zeyneddin Tûlî Bey

Ailenin soyunu bağladığı Zeyneddin Tûlî, XIV. yüzyılda Eratnalılar devrinde Amasya'yı yöneten emîrlerdendir. İlhanlı hükümdarı Ebû Saîd Bahadır Han'ın 1335'teki ölümünden sonra bağımsızlığını ilan eden Eratna Bey'in idaresine 1341'de giren Amasya, aynı yıl Niksar merkezli Tâceddinoğulları tarafından işgal edilmişti. Sultan Eratna, Memlük Sultanı'nın desteğini sağladıktan sonra emîrlerinden Tûlî Bey'i bu işgalcilerin üzerine gönderdi; Tûlî Bey Amasyalıların yardımıyla şehri ve çevresini Tâceddin Doğanşah'ın elinden aldı. Zeyneddin Tûlî Bey bir süre Amasya emirliği yaptı, ölümünden sonra 1347'de yerine Hacı Kutluşah getirildi. Hüsameddin'in soy kütüğü bu emîri Ahmed Çelebi'nin sekiz kuşak yukarıdaki atası olarak gösterir; aradaki halkalar başka kaynaklarda görülmedi.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 146–146. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Kitaplar

6. Cilt içindekiler