AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ahmed Ağa-Güzel Sipâhi

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 144–145 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasyalı Ali Çelebi oğludur. Güzel bir genç iken sipahi olup muharebelerde ibraz-ı şeca’at ve terakki’ ederek Amasya kethüdâyeri, ba’dehû Şehzâde Sultân Mustafa ma’iyyetinde Sipahiler Ağası oldu. 960 şevvalinde ma’zûlen Amasya’da mukim olup sonra mükerreren Amasya mütesellimi oldu. 965’de Amasya Valisi olarak gelen Şehzâde Sultân Bâyezîd’e intisap eylediğinden 966’da menkub olup sonra vefât etdi. Şeci’, gayyûr, talihsiz bir kimse idi.

Diğer Ahmed Ağa bin Hasan Ağa da yeniçerilerden olup Amasya serdârı olmuşdu. 968’de vefât etdi. Diğer Ahmed Ağa bin Hüseyin Ağa da Yeniçeri zabıtanından olup 972’de Amasya serdârı görüldü. Ba’dehû vefât [454] etdi. Bunlar zî-nüfuz adamlardı.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalı Ali Çelebi'nin oğludur. Yakışıklı bir gençken sipahi oldu; savaşlarda yiğitlik gösterip yükselerek Amasya kethüdayeri, ardından Şehzade Sultan Mustafa'nın maiyetinde sipahiler ağası oldu. 960 yılı şevvalinde [Eylül-Ekim 1553] görevden alınarak Amasya'da yerleşti, sonra birkaç kez Amasya mütesellimi oldu. 965 [1557-58] yılında Amasya valisi olarak gelen Şehzade Sultan Bayezid'e bağlandığı için 966 [1558-59] yılında gözden düştü ve bir süre sonra öldü. Yiğit, gayretli, talihsiz bir kimseydi.

Bir başka Ahmed Ağa, Hasan Ağa'nın oğlu, yeniçerilerden olup Amasya serdarı olmuştu; 968 [1560-61] yılında öldü. Yine bir başka Ahmed Ağa, Hüseyin Ağa'nın oğlu, yeniçeri subaylarından olup 972 [1564-65] yılında Amasya serdarı olarak görüldü; daha sonra öldü. Bunlar nüfuzlu adamlardı.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • ibrâz-ı şecâat: yiğitlik gösterme
  • terakkî: yükselme, ilerleme
  • kethüdâyeri: taşrada oturan kapıkulu süvarilerinin başındaki subay
  • ma'iyyet: bir büyüğün yanındaki hizmet halkası
  • mukîm: yerleşik, oturan
  • mütesellim: sancakbeyi yerine sancağı idare eden vekil
  • intisâb: birinin hizmetine girme, ona bağlanma
  • menkûb: gözden düşmüş, felakete uğramış
  • gayyûr: çok gayretli
  • serdâr: bir şehirde bulunan yeniçerilerin başındaki subay
  • zâbitân: subaylar
  • zî-nüfûz: nüfuzlu, sözü geçer

İki Şehzadenin Arasında Bir Sipahi

Güzel Sipahi Ahmed Ağa'nın hayatı, Kanuni devrinde Amasya'da yaşanan iki büyük şehzade dramıyla iç içedir. Şehzade Mustafa 21 Safer 948'de (16 Haziran 1541) Manisa'dan Amasya'ya gönderilmiş, annesi Mâhidevran ile birlikte burada oturmuştu. 18 Ramazan 960'ta (28 Ağustos 1553) Üsküdar'dan sefere çıkan padişah, Konya Ereğlisi yakınında Aktepe mevkiinde ordugâhını kurdu ve Mustafa babasının çadırında 27 Şevval 960 (6 Ekim 1553) günü boğduruldu. Hüsameddin'in Ahmed Ağa'nın azil tarihi olarak verdiği "960 şevvali" tam bu ayı gösterir; şehzadenin ölümüyle onun maiyetindeki ağaların görevleri de sona ermiş olmalıdır.

Ahmed Ağa'nın ikinci talihsizliği Şehzade Bayezid'e bağlanmasıdır. Kanuni, oğulları arasındaki çekişmeyi yatıştırmak için 6 Eylül 1558'de Selim'i Konya'ya, Bayezid'i Amasya'ya nakletti; Bayezid bu tayini "cennetten cehenneme" gidiş saydı ve elli beş gün süren bir yolculuktan sonra 21 Aralık 1558'de Amasya'ya ulaştı. Hüsameddin'in 965 yılı, tayin tarihine uyar; şehzadenin şehre varışı ise hicrî 966'nın başlarına düşer. Bayezid 1559 baharında 30.000'i bulan kuvvetleriyle Konya önlerine yürüdü, iki gün süren savaşta yenildi, 7 Temmuz'da oğullarıyla Amasya'dan çıktı ve Ağustos ortasında İran'a sığındı. Ahmed Ağa'nın 966'da "menkûb" olması, yani gözden düşmesi, bu isyanın ardından şehzade taraftarlarına yönelen kovuşturmayla açıklanabilir.

Kethüdâyeri ve Serdar Unvanları

Metinde geçen iki askerî unvan dikkat ister. Yeniçeriler için "yeniçeri serdarı", kapıkulu süvarileri için "kethüdâyeri" adıyla anılan taşra zâbitleri, kapıkullarının taşrada yerleşmeye başlamasıyla ortaya çıkmıştır. Coşkun Ünsal'ın kethüdâyerilik üzerine yaptığı araştırmaya göre bu zâbitlerin tayini 1570'lerden itibaren başlamış, XVII. yüzyıl başlarından sonra daha düzenli bir hal almıştır. Ünsal, Hüsameddin'in Amasya kethüdâyeriliği yapmış pek çok kişiye dair bilgi verdiğini, bunların sonradan mütesellimlik ve voyvodalık gibi görevlere geçtiğini de kaydeder. Ahmed Ağa'nın 960'tan, yani 1553'ten önce Amasya kethüdâyeri olması bu kronolojinin biraz gerisine düşer. Hüsameddin'in unvanı geç dönemin alışkanlığıyla kullanmış olması da, kurumun Amasya gibi şehzade sancaklarında daha erken görülmüş olması da mümkündür; bu noktayı kesinleştirecek bir belgeye rastlanmadı. Aynı sorun 968 ve 972 yıllarında Amasya serdarı olarak anılan öteki iki Ahmed Ağa için de düşünülebilir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 144–145. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

6. Cilt içindekiler