AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ahmed Paşa-Yahşi Beyzâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 145 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasyalıdır. Sadr-ı esbak Bâyezîd Paşa’nın biraderi Hamza Bey’in evlâdından Yahşi Bey bin Mustafa Bey bin Ahmed Bey bin Hamza Bey bin Yahşî Bey’in mahdûmudur. Pederi Amasya Valisi Şehzâde Sultân Ahmed Han’ın ma’iyyet-i ümerâsından iken doğdu. Genc iken Şehzâde Sultân Abdullah bin Sultân Bâyezîd-i Sânî kerîmesiyle izdivâc ederek dâmâd-ı şehriyârî ve ba’dehû beylerbeyi ve Amasya muhâfızı oldu. 918’de eşkıyâ-yı celâliyye’nin tasallutundan Amasya’yı kurtarıp Bursa Sancağı Beyi oldu.

921 şa’bânında Amasya Beylerbeyi ve zilhiccesinde Sivas Beyi olup 923’de Merc-i Dabık harbinde yararlığı görüldüğünden Şam Beylerbeyi oldu. Sene-i mezbûre zilhiccesinde Tırhala Beylerbeyi olup devr-i Sultân Selîm Han-ı Evvelde ikbâli parladı.

Ancak 926’da Sultân Süleyman Han’ın cülûsunu müte’âkib [455] Sultân Ahmed Han bin Sultân Bâyezîd Han-ı Sânî şehzâdesi Murâd Beyle muhâbere etdiği gamz edildiğinden derhal azl ve tekâ’üde sevk edilip İstanbul’da zevcesi Sultânla beraber münzeviyâne bir hayât geçirdi.

945’de Sultânı vefât eylediğinden Sadr-ı a’zam Lütfî Paşa’nın ricâsıyla Trabzon, buradan Erzurum ve 956’da Sivas Beylerbeyi oldu. Fakat Amasya Valisi şehzâde Sultân Mustafa ile muhâberâtı duyulup 960 senesi şevvâlinde Şehzâde’nin i’dâmı üzerine ikinci defa tekâ’üde sevk edildi. İstanbul’da 973’de vefât etdi.

927 târihli Enderûn defterinde Şehzâde Sultân Abdullah’ın kerîmesi zevcesi olduğu mûsârrahdır. Rumeli Kazaskerliği sicillâtında 972’de Rum eyâletinden munfasıl ve mütekâ’id olduğunu ve bir yıl sonra da vefâtı görüldü. Mahdûmları Hasan, Mahmûd Beylerdir. Hasan Beyzâde Hamza, İsa Beyler ve Mahmûd Beyzâde Ahmed Bey de hafîdleridir. Kerîmesi Gevher Hân ve dâmâdı Hasan Bey’dir.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Eski sadrazam Bayezid Paşa'nın kardeşi Hamza Bey'in soyundan Yahşi Bey'in oğludur; bu Yahşi Bey, Mustafa Bey'in, o Ahmed Bey'in, o Hamza Bey'in, o da Yahşi Bey'in oğludur. Babası Amasya valisi Şehzade Sultan Ahmed Han'ın maiyetindeki beylerden iken doğdu. Gençken II. Sultan Bayezid'in oğlu Şehzade Sultan Abdullah'ın kızıyla evlenerek padişah damadı, sonra beylerbeyi ve Amasya muhafızı oldu. 918 [1512-13] yılında Amasya'yı Celali eşkıyasının saldırısından kurtardı ve Bursa sancakbeyi oldu.

921 yılı şabanında [Eylül-Ekim 1515] Amasya beylerbeyi, aynı yılın zilhiccesinde Sivas beyi oldu. 923 [1517] yılında Mercidabık savaşında yararlığı görüldüğünden Şam beylerbeyi oldu. Aynı yılın zilhiccesinde Tırhala beylerbeyi oldu; Birinci Sultan Selim Han devrinde ikbali parladı.

Ancak 926 [1520] yılında Sultan Süleyman Han'ın tahta çıkışının ardından, II. Bayezid'in oğlu Sultan Ahmed Han'ın şehzadesi Murad Bey ile mektuplaştığı ihbar edildiğinden hemen görevden alınıp emekliye ayrıldı ve İstanbul'da eşi olan sultanla birlikte inzivaya çekilmiş bir hayat sürdü.

945 [1538-39] yılında sultan eşi ölünce sadrazam Lütfi Paşa'nın aracılığıyla Trabzon, oradan Erzurum ve 956 [1549] yılında Sivas beylerbeyi oldu. Fakat Amasya valisi Şehzade Sultan Mustafa ile yazışmaları duyulunca, 960 yılı şevvalinde [Eylül-Ekim 1553] şehzadenin idamı üzerine ikinci defa emekliye ayrıldı. 973 [1565-66] yılında İstanbul'da öldü.

927 [1520-21] tarihli Enderun defterinde Şehzade Sultan Abdullah'ın kızının eşi olduğu açıkça yazılıdır. Rumeli kazaskerliği sicillerinde 972 [1564-65] yılında Rum eyaletinden ayrılmış ve emekli olduğu, bir yıl sonra da öldüğü görüldü. Oğulları Hasan ve Mahmud beylerdir. Hasan Bey'in oğulları Hamza ve İsa beyler ile Mahmud Bey'in oğlu Ahmed Bey de torunlarıdır. Kızı Gevher Han, damadı Hasan Bey'dir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • sadr-ı esbak: eski sadrazam
  • ma'iyyet-i ümerâ: bir büyüğün maiyetindeki beyler
  • kerîme: kız evlat
  • izdivâc: evlenme
  • dâmâd-ı şehriyârî: padişah damadı
  • tasallut: saldırı, musallat olma
  • ikbâl: talihin yaver gitmesi, yükselme
  • muhâbere: mektuplaşma
  • gamz: gizlice ihbar etme, jurnal
  • tekâ'üd: emeklilik
  • münzevî: inzivaya çekilmiş, köşesine çekilen
  • mûsarrah: açıkça yazılmış
  • munfasıl ve mütekâ'id: görevden ayrılmış ve emekli
  • hafîd: torun

Yahşi Bey Soyu

Ahmed Paşa'nın bağlandığı aile, Amasya'nın erken Osmanlı devrindeki en güçlü ailelerinden biridir. Vezîriâzam Bayezid Paşa'nın babasının adı Yahşi'dir; Amasya'da doğduğu için kaynaklarda Amasyalı diye anılır, Arnavut asıllı olabileceği de ileri sürülmüştür. Çelebi Mehmed'in Amasya sancakbeyliği sırasında onun yakın maiyetinde bulunmuş, 1413'te vezîriâzam olmuş ve 1421'de Düzmece Mustafa üzerine gönderildiğinde öldürülmüştür. Kardeşi Hamza Bey de deniz beylerindendi ve 1417'de Çanakkale Boğazı'na giren Venedik kuvvetlerine karşı koymuştu. Vedat Turgut'un vakıf kayıtlarına dayanan araştırması, Bayezid Paşa'nın babası Yahşi Bey'in Timurtaş Paşa'nın büyük oğlu Yahşi Bey olduğunu kuvvetle muhtemel görür ve Hamza Bey'in oğlu Mehmed Bey ile torunu Hamza Bâli'yi de belgelerden tespit eder. Aynı araştırma, XV. yüzyılda pek çok Hamza Bey bulunduğunu ve bunların sık sık birbirine karıştırıldığını da hatırlatır. Hüsameddin'in verdiği "Hamza Bey bin Yahşi Bey" halkası bu bulgularla uyuşur; aradaki Ahmed Bey ile Mustafa Bey ise başka kaynaklarda görülmedi.

Şehzade Abdullah'ın Kızları

Ahmed Paşa'nın biyografisindeki en dikkat çekici bilgi, II. Bayezid'in büyük oğlu Şehzade Abdullah'ın kızıyla evli olmasıdır. Şehzade Abdullah 1461'de doğmuş, 1483'te ölmüştü. Hamit Şafakcı'nın arşiv kayıtlarına dayanan araştırması, şehzadenin iki kızı olduğunu ortaya koyar: küçük kızı Aynişah, Şehzade Şehinşah'ın oğlu Mehmed Çelebi ile, adı kayıtlarda geçmeyen büyük kızı ise Kızıl Ahmed Bey'in oğlu Mirza Bey ile evliydi. 917 [1511] tarihli bir kayıt iki kızı bu eşleriyle birlikte anar; 933 [1526] tarihli bir kayıtta da iki kıza birden kumaş ve para verildiği görülür. Mirza Bey'in bu evlilikten Kara Mustafa Paşa ve Şemsi Ahmed Paşa adlı oğulları olmuş, kendisi 1530'a doğru ölmüştür.

Bu bilgiler, Hüsameddin'in 927 tarihli Enderun defterine dayandırdığı evlilikle kolayca bağdaşmaz. Aynı yıllarda Şehzade Abdullah'ın iki kızının da başka eşlerle kayıtlı görünmesi, ya kızlardan birinin daha önce Ahmed Paşa ile evlenip sonra ayrıldığını ya da kayıttaki "Sultan Abdullah kızı" ifadesinin başka bir hanım sultanı gösterdiğini düşündürür. Kayıtlarda adı geçen Şemsi Ahmed Paşa'nın Şehzade Abdullah'ın torunu olduğu da göz önüne alınınca, iki ayrı Ahmed Paşa'nın bilgilerinin birbirine karışmış olma ihtimali de akla gelir. Hüsameddin'in gördüğü defter kaydı bugün yayımlanmış değildir; mesele ancak bu kaydın yeniden incelenmesiyle aydınlanabilir.

Tarihlere Dair Notlar

Mercidabık Savaşı 25 Receb 922'de (24 Ağustos 1516) yapılmıştır; metindeki 923 tarihi savaşın değil, Ahmed Paşa'nın Şam'a tayininin yılı olarak okunmalıdır. Şam'ın Osmanlılara geçişinden sonra bu eyalete beylerbeyi olarak getirildiği bilinen kişi, eski Memlük emîri Canbirdi Gazâlî'dir ve tayini 15 Şubat 1518 tarihlidir. Ahmed Paşa'nın 923'teki görevi bu tarihten önceki kısa bir geçiş dönemine ait olabilir; başka kaynaklarda bu görevle ilgili bir kayda rastlanmadı.

Ahmed Paşa'nın 926'da azline sebep gösterilen Şehzade Murad, Şehzade Ahmed'in oğludur ve 1495'te Amasya'da doğmuştur. Babası Yavuz Sultan Selim'e karşı giriştiği taht mücadelesini kaybedip öldürülünce Safevî hükümdarı Şah İsmail'in desteğiyle tahta aday gösterilmiş, bu destek gerçekleşmeyince İran'a yerleşmiştir. Kimi kaynaklar onun 16 Ekim 1519'da Kâşân'da ya da İsfahan'da öldüğünü bildirir; bu tarih Kanuni'nin tahta çıkışından yaklaşık bir yıl öncesidir. Bu durumda ihbar, ya Murad'ın ölüm haberinin Osmanlı ülkesine henüz ulaşmadığı bir dönemde yapılmış ya da daha önceki yazışmalara dayanmış olmalıdır.

Ahmed Paşa'nın ikinci azli de Amasya'ya bağlanır. Şehzade Mustafa 27 Şevval 960'ta (6 Ekim 1553) Konya Ereğlisi yakınındaki ordugâhta boğdurulmuştu. Hüsameddin'in "960 şevvali" kaydı bu olayla tam olarak örtüşür ve şehzadeyle yazışan devlet adamlarının olaydan hemen sonra tasfiye edildiğini gösterir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 145–145. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

6. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.