Amasya meşâyıh-ı kirâmından ve Gümüşlüzâde hânedânından Abdurrahman Çelebi bin Sofu Üveys Çelebi bin Pîr Celâleddîn Abdurrahmân Çelebi bin Pîr Hüsâmeddîn Hüseyin Çelebi bin Hazret-i Pîr İlyâs Halvetî mahdûm-ı güzînidir.
Molla Bahşî Çelebi telâmizesinden ve hulefâ-yı Halvetiyyeden Hakalalı es-Seyyid eş-Şeyh Muhyiddîn Mehmed Çelebi hizmetinde tahsîl-i ilm ü marifet ve ondan ihrâz-ı hilâfet edib, ceddînin türbesi ve vakfına mütevellî ve türbedârı ve Gümüşlü Zâviyesi Şeyhi olduğu halde 983 senesi hudûdunda vefât etdi. Meşâyıh-ı sûfiyyeden âlim, müttakî’ bir pîr-i sâlih idi. Mahdûmu eş-Şeyh İzzeddîn Hasan Efendi meşhûrdur.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın saygın şeyhlerinden ve Gümüşlüzâde ailesinden Abdurrahman Çelebi'nin seçkin oğludur. Abdurrahman Çelebi de Sofu Üveys Çelebi'nin, o Pîr Celâleddin Abdurrahman Çelebi'nin, o Pîr Hüsâmeddin Hüseyin Çelebi'nin, o da Hazret-i Pîr İlyas Halvetî'nin oğludur.
Molla Bahşî Çelebi'nin öğrencilerinden ve Halvetî halifelerinden Hakalalı es-Seyyid eş-Şeyh Muhyiddin Mehmed Çelebi'nin hizmetinde ilim ve marifet tahsil edip ondan halifelik aldı. Dedesinin türbesi ile vakfının mütevellisi ve türbedarı, ayrıca Gümüşlü Zaviyesi'nin şeyhi iken 983 [1575-76] yılı sıralarında öldü. Sûfî şeyhlerinden, âlim, takva sahibi, salih bir pîrdi. Oğlu eş-Şeyh İzzeddin Hasan Efendi meşhurdur.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- meşâyıh-ı kirâm: saygın şeyhler
- mahdûm-ı güzîn: seçkin oğul
- telâmize: öğrenciler
- hulefâ: halifeler; bir şeyhin yerine irşad etmeye yetkili kıldığı müritleri
- ihrâz-ı hilâfet: halifelik elde etme
- türbedâr: türbenin bakımıyla görevli kişi
- zâviye: tarikat şeyhinin oturup müritlerini yetiştirdiği, yolcuları da ağırlayan küçük tekke
- müttakî: takva sahibi, Allah'tan korkan
- pîr-i sâlih: salih, iyi yaşlı şeyh
Gümüşlüoğlu Tekkesi ve Pîr İlyas
Ahmed Efendi'nin şeyhlik ettiği Gümüşlü Zaviyesi, Amasya'da Halvetiyye'ye ait olarak faaliyete geçen ilk tekkedir. Halvetîliği Amasya'ya getiren Pîr Şücâeddin İlyas, Timur'un ölümü üzerine 1406'da şehre dönmüş; akrabası Hâce Celal Çelebi de şeyhin gelişinden bir yıl sonra Gümüşlüoğlu Tekkesi'ni yaptırarak tarikatın kullanımına vermiştir. Ailenin "Gümüşlüoğlu" adı, aslen Amasya'nın Gümüş kazasından gelmelerine bağlanır. Kadir Özköse'nin aktardığı şeyhler listesinde Pîr İlyas'tan sonra tekkenin başına geçenler arasında Gümüşlüzâde Celal Çelebi, Pîr Hayreddin Hızır Çelebi, Gümüşlüzâde Sofu Üveys Çelebi, Gümüşlüzâde Muhyiddin Mehmed Halvetî, Abdurrahman Çelebi ve Hacı Ahmed Çelebi sayılır. Bu sıra, Hüsameddin'in Ahmed Efendi için verdiği soy kütüğüyle uyuşur: Sofu Üveys Çelebi dedesi, Abdurrahman Çelebi babasıdır.
Yalnız bir tarih farkı göze çarpar. Özköse'nin listesinde Hacı Ahmed Çelebi'nin yanında 1585 yılı yazılıdır; Hüsameddin ise Ahmed Efendi'nin 983, yani 1575-76 sıralarında öldüğünü söyler. Listedeki yılın ölüm tarihi mi, yoksa şeyhin kayıtlarda görüldüğü bir yıl mı olduğu açık değildir. Hüsameddin'in de "hudûdunda", yani "sıralarında" diyerek kesin bir tarih vermediği hatırda tutulmalıdır.
Ahmed Efendi'nin mütevellisi ve türbedarı olduğu dedesinin türbesi, bugün Pirler Parkı içinde ayakta olan Pîr Şücâeddin İlyas Türbesi'dir. Yukarı Pirler Türbesi adıyla da bilinen yapı, 1486 yılında Gümüşlüzâde Ahmed Bey tarafından yaptırılmıştır; içinde Pîr İlyas'tan başka damadı Pîr Celâleddin Abdurrahman, torunu Pîr Hayreddin Hızır Çelebi ve bunların aile fertleri yatar. 1688'de Gümüşlüzâde İbrahim Paşa'nın yenilettiği türbe, 1895 depreminde yıkılmış, sonradan yeniden yapılarak bugünkü halini almıştır. Yerel kayıtlar Pîr Celâleddin Abdurrahman'ı Pîr İlyas'ın damadı olarak anar; Hüsameddin'in soy kütüğünde ise Abdurrahman, Pîr İlyas'ın torunu olarak görünür. Ailede birden çok Abdurrahman Çelebi bulunduğundan bu farkın adların karışmasından doğmuş olması mümkündür.
Hocası ve Silsilesi
Ahmed Efendi'nin şeyhi Muhyiddin Mehmed Çelebi, Molla Bahşî'nin öğrencisidir. "Akbilek" diye de tanınan Molla Bahşî, Amasya'nın Kızılca köyünde doğmuş, Hicaz'da Süyûtî, Zekeriyyâ el-Ensârî ve Sehâvî gibi âlimlerden ders aldıktan sonra Amasya'ya dönmüş ve kırk yıla yakın burada ilim öğretmiştir. Osmanlı'nın en büyük âlimlerinden Kemalpaşazâde (İbn Kemal) tefsir ve hadisi ondan okumuştur. Bahşî Halife, Cemâl Halvetî'nin halifesi Muhyiddin b. Muhammed'in müridiydi ve 930 (1524) yılında öldü. Muhyiddin Mehmed Çelebi'nin nisbesi olan Hakala, bugün Suluova'ya bağlı Yolpınar köyüdür.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 146–146. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar