Bektaş Paşa

Günümüz Türkçesiyle

Alacahisarlıdır. 1107 [1695] yılı Safer ayının ilk günü Alacahisar'a ek olarak Amasya mutasarrıfı oldu; yine Kethüdâyeri Mehmed Ağa Amasya mütesellimi oldu. Safer ayının yirmi altısında Çorumlu Vezir Dursun Mehmed Paşa Sivas valisi oldu.

Rebîülâhir ayında Amasya Müftüsü Mustafa Efendi, Nakîb Emîr Hacı ile Şehir Kethüdâsı Yeğen es-Seyyid el-Hâc Hasan Ağa'nın nüfuzundan ve işlerine karışmasından bıktığı için müftülükten ve müderrislikten istifa etti. Yerine büyük bilginlerden Müftüzâde Abdullah Efendi Amasya müftüsü ve Sultâniyye (Sultan Bayezid Medresesi) müderrisi oldu.

Cemâziyelevvel ayının ilk günü vezirlerden Rakka valisi Amasyalı Kadızâde Hüseyin Paşa'nın vefat ettiği haberi İstanbul'a ulaştı; bunun üzerine silahdar ağası olan Amasyalı Kadızâde Ahmed Ağa Rakka eyaleti beylerbeyi oldu. Ardından Amasya sancağı, eşkıya takibiyle görevli olan Çakırcıbaşı Yûsuf Ağa'ya verildi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• ilhâken: başka bir göreve eklenerek
• bîzâr olmak: bıkmak, usanmak
• fetvâ ve tedrîs: müftülük ve müderrislik
• kibâr-ı fuzalâ: bilginlerin büyükleri
• dersaâdet: İstanbul
• vâsıl olmak: ulaşmak
• tevcîh: bir görevi birine verme

Sınır Boyundan Yönetilen Sancak

Bektaş Paşa, Amasya'ya hiç gelmeden onu yöneten paşalardandır. Bir önceki maddeye göre Muharrem 1107'nin son günü, yani Eylül 1695 başında, Tımışvar eyaletinde Yanova muhafızı olan Alacahisar beyi Bektaş Bey'e beylerbeyilik rütbesiyle ve ek görev olarak Amasya verilmiştir. Alacahisar, bugünkü Sırbistan'da Kruševac şehrinin Osmanlı dönemindeki adıdır. Feridun Emecen'in maddesine göre 1455'te Osmanlı idaresine kesin olarak giren şehir XVII. yüzyılda da askerî önemini korumuş, Evliya Çelebi'nin gördüğü dönemde dokuz mahallesi, dokuz camii, bir medresesi, üç hanı ve 150 dükkânıyla bir kaza merkezi olmuştur. Avusturya savaşlarının en ağır yıllarında cephe gerisindeki bir sınır beyine Anadolu'daki bir sancağın gelirinin verilmesi, savaşan komutanların masraflarını karşılamak için başvurulan bir yoldu. Amasya'nın günlük işleri bu sürede yine Amasyalı mütesellim Kethüdâyeri Mehmed Ağa'nın elinde kalmıştır.

Bektaş Paşa'ya ve Sivas valiliğine getirilen Çorumlu Vezir Dursun Mehmed Paşa'ya dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Müftünün İstifası

Maddenin en canlı ayrıntısı Müftü Mustafa Efendi'nin istifasıdır. Hüsâmeddin, müftünün nakîbüleşraf kaymakamı Emîr Hacı Abdüllatif Çelebi ile şehir kethüdâsı Yeğen es-Seyyid el-Hâc Hasan Ağa'nın "nüfuz ve müdahalesinden bîzâr" olduğunu açıkça yazar. Bu iki isim önceki maddelerde de sık sık görevden alınıp yeniden getirilen kişilerdir; Yeğen Hasan Ağa, Hüsâmeddin'in deyişiyle Deli Emîr Paşa'nın kız kardeşinin oğludur ve seyyidlerin şehirdeki gücünü temsil eder. Kitabın sonraki sayfalarında Emîr Hacı'nın da "mütesellim ve âyan işlerine çokça karıştığı" için azledildiği görülecektir. Fâzıl Mustafa Paşa'nın âyan meclisleriyle önlemek istediği nüfuz çekişmesinin, birkaç yıl sonra müftülük makamını bile boşaltacak hâle geldiği anlaşılır.

Yerine getirilen Müftüzâde Abdullah Efendi, Hüsâmeddin'in daha önce Amasya'nın en tanınmış bilginleri arasında saydığı ve akli ile nakli ilimlerde Sivaslı Tefsîrî Mehmed Efendi ayarında gördüğü zattır. Kitabın biyografi ciltlerinde "Abdullah Efendi-Müftüzâde" başlıklı bir madde vardır; burada yalnızca "Merzifon müftüsü Mehmed Efendi'nin oğludur" denir ve yayıma hazırlayanlar, yazarın bu biyografiyi eksik bıraktığını not eder. Hüsâmeddin'in 1076 olaylarını anlatırken Merzifon müftüsü Mehmed Efendi'nin ölümü üzerine Merzifon Sultâniyyesi müderrisi Müftüzâde Abdullah Efendi'nin Merzifon müftüsü olduğunu yazması, bu iki kaydın aynı kişiye ait olabileceğini düşündürür. Hüsâmeddin'in kayıtlarına göre Abdullah Efendi daha sonra bir kez daha Amasya müftülüğüne getirilecektir.

Kadızâde Hüseyin Paşa'nın Ölümü

Amasya'da dördüncü devreyi açan Kadızâde Hüseyin Paşa'nın ölüm haberi bu kez doğrudur. Hüsâmeddin'e göre haber 1107 Cemâziyelevvelinin ilk günü, yani Aralık 1695 başında İstanbul'a ulaşmıştır. Bekir Gökpınar'ın Topal Yûsuf Paşa üzerine yaptığı çalışmada kullanılan 1107 Şevvaline (Mayıs 1696) ait bir mühimme kaydı, "vefat eden Kadızâde Hüseyin Paşa"nın Zile'deki mallarına el koymak üzere gönderilen bir hassa silahşorunun halkı zindana atarak zulmettiğini, bu kişinin cezalandırılması işinin Yûsuf Paşa'ya havale edildiğini gösterir. Böylece paşanın ölüm tarihi ile Zile'deki servetinin varlığı başka bir belgeyle de doğrulanmış olur. Aynı çalışmaya göre 1107 yılında Rakka valisi Hüseyin Paşa, Bağdat valisi Ali Paşa ve Diyarbekir voyvodası ile birlikte Basra'daki isyancılar üzerine gönderilmiş, fakat başarılı olamamıştı; paşanın son görevi bu sefer olmalıdır.

Ölen paşanın yerine Rakka beylerbeyiliğine yine bir Kadızâde'nin, Amasya'da iltizamla mütesellimlik yapmış olan Ahmed Ağa'nın getirilmesi, ailenin devlet katındaki itibarını korduğunu gösterir. Amasya sancağının hemen ardından verildiği Çakırcıbaşı Yûsuf Ağa ise iki yıla yakın bir süredir Amasya, Canik ve Karahisar-ı Şarkî yörelerinde eşkıya takip eden komutandır; bir sonraki madde onun mutasarrıflığını anlatır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt, s. 617–617. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 9-12. Cilt, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, e-kitap s. 562. https://amasya.bel.tr/uploads/e-kitap/kitap/9-12/files/basic-html/page562.html
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1-4. Cilt, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, e-kitap s. 590, 618, 625.

Akademik çalışmalar

• Feridun Emecen, "Alacahisar", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/alacahisar
• Bekir Gökpınar, "Şam Valisi Vezir Topal Yusuf Paşa'nın Muhallefatı (1716)", SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 56 (2022), s. 130-150. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2364310