Yûsuf Paşa

Günümüz Türkçesiyle

Arapkirlidir. Koca Ca'fer Paşa'nın kardeşidir. 1109 yılı Cemâziyelevvel ayında Rumeli beylerbeyiliği rütbesiyle Amasya mutasarrıfı ve Anadolu müfettişi olduğundan, baş âyan Murâd Beyzâde el-Hâc Mustafa Ağa bin el-Hâc Ahmed Ağa Amasya mütesellimi (sancakbeyinin vekili) oldu.

Bu sırada Amasya'daki padişah vakıflarının (Evkâf-ı Sultâniyye) mütevellisi Hacı Madenzâde Ahmed Ağa, Sivas eyaletinin avârız emini olduğu için, Divan-ı Hümâyun çavuşlarının ileri gelenlerinden Amasyalı Karahanzâde Mustafa Ağa Evkâf-ı Sultâniyye mütevellisi oldu.

Receb ayının ilk günü, mütesellimin ve âyanın işlerine fazlaca karışan Nakîb Emîr Hacı Abdüllatif Ağa azledildi; ondan önce bu görevde bulunan es-Seyyid Osman Ağa nakîb kaymakamı oldu. Receb'in yirmi birinde devlet ricalinden eski bostancıbaşı İnekçi Hüseyin Ağa Amasya'da vefat etti.

Bu sırada Kalaylı Paşa'nın vezirliği kaldırılmış, kethüdası Amasyalı Küçük Alizâde Hüseyin Ağa da Amasya'ya sürülmüştü. Bu yüzden İnekçi Hüseyin Ağa'nın ölümüyle boşalan Hüseyin ve Fîrûz ağaların vakıflarının mütevelliliği bu Hüseyin Ağa'ya verildi.

Şevval ayında Amasya Mutasarrıfı Yûsuf Paşa, Sivas vilayetini fena hâlde huzursuz eden eşkıya elebaşısı Gâvur Murâd'ı ve onun azılı adamlarından üç kişiyi yakalayıp idam etti; başlarını kestirerek İstanbul'a gönderdi.

1108 [1696] yılı Muharrem ayının ilk günü Bekir Beyzâde Ömer Bey baş âyan seçildi. Hacı Efendizâde İbrâhim Efendi Amasya kadısı oldu. Birkaç gün sonra Amasya sancağı Sakız Muhafızı Mahmûd Paşa'ya verildi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• birâder: erkek kardeş
• pâye: rütbe, makam derecesi; "Rumeli pâyesi" Rumeli beylerbeyiliği rütbesi demektir
• mutasarrıf: sancağın yönetimi kendisine verilen kişi
• müfettiş: bir bölgenin asayiş ve idaresini denetlemekle görevli yüksek memur
• mütesellim: sancakbeyinin yerine sancağı yöneten vekil
• a'yân, baş a'yân: şehrin ileri gelenleri ve onların başı
• Evkâf-ı Sultâniyye: padişahların kurduğu vakıflar; Amasya'da başta II. Bayezid Külliyesi'nin vakfı
• mütevellî, tevliyet: vakıf yöneticisi, vakıf yöneticiliği
• avârız emîni: olağanüstü savaş vergisi olan avarızın toplanmasıyla görevli memur
• çavuşân-ı dergâh-ı âlî mütehayyizânı: Divan-ı Hümâyun çavuşlarının seçkinleri
• gurre: ayın ilk günü
• nakîb, nakîb kâ'im-makâmı: seyyid ve şeriflerin işlerine bakan nakîbüleşrafın şehirdeki vekili
• selef: bir görevde önceki kişi
• ricâl: devlet adamları
• ref', nefy: kaldırma; sürgün etme
• mahlûl: sahibi ölünce boşalan görev ya da gelir
• bî-huzur etmek: rahatsız etmek, huzurunu kaçırmak
• sergerde: elebaşı, çete reisi
• intihâb: seçme, seçilme
• tevcîh: bir görevi birine verme

Yûsuf Paşa Kimdir

Hüsameddin'in "Arabkirli" ve "Koca Ca'fer Paşa'nın kardeşi" diye tanıttığı Yûsuf Paşa, bugünkü araştırmalarda Topal (Arapça karşılığıyla A'rec) Yûsuf Paşa adıyla bilinen devlet adamıdır. Bekir Gökpınar'ın Şam valisi olarak ölen bu vezirin terekesi üzerine yaptığı çalışmaya göre Yûsuf Paşa, Halep valisi Büyük Ca'fer Paşa'nın küçük kardeşi ve Şam valisi Genç Ahmed Paşa'nın amcasıdır. Saray hizmetinde yetişmiş, 15 Mayıs 1694'te Has Oda'dan çakırcıbaşı olarak çıkmış, 1695'te Anadolu müfettişliğine getirilmiştir. Bu görev sırasında levent ve sekban eşkıyasını yakalayıp cezalandırmasının karşılığı olarak 1696'da Kırşehir ve Amasya sancakları kendisine verilmiş, ardından Akşehir ve Eskişehir sancakları da bunlara eklenmiştir. Aynı çalışma, Kırşehir ve Amasya mutasarrıfı iken Sivas, Bozok, Arapgir, Çorum, Çankırı, Divriği ve Aksaray sancaklarıyla Tokat ve Zile taraflarında yol kesen eşkıyanın takibiyle görevlendirildiğini, II. Mustafa'nın 1696'daki Avusturya seferine katılırken sefere gitmeyen ve ordudan kaçanların cezalandırılmasını da ona havale ettiğini anlatır. Hüsameddin'in yazdığı Gâvur Murâd'ın yakalanıp idamı, işte bu geniş eşkıya takibinin Amasya ve Sivas tarafındaki bir halkasıdır.

Kitabın bir önceki maddesinde Amasya sancağının Cemâziyelevvel 1107'de "eşkıya takibine memur olan Çakırcıbaşı Yûsuf Ağa"ya verildiği yazılıdır. Gökpınar'ın verdiği bilgiler, bu Çakırcıbaşı Yûsuf Ağa ile bu maddenin Yûsuf Paşa'sının aynı kişi olduğunu açıkça gösterir: çakırcıbaşılıktan Anadolu müfettişliğine geçen, eşkıyayla uğraşan ve 1696'da Amasya'yı alan kişi tektir. Ağabeyi Koca Ca'fer Paşa ise Avusturya cephesinin tanınmış komutanlarındandır. Dilek Seniha Cenez Ülker'in Ca'fer Paşa'nın askerî faaliyetleri üzerine yazdığı makalede, paşanın 1694 baharında Halep'teki kardeşi Yûsuf Bey'i ziyarete gidip iki ay kadar yanında kaldığı, Sadrazam Elmas Mehmed Paşa'nın da araları açılan Ca'fer Paşa'nın gönlünü almak için kardeşi Yûsuf Paşa'ya vezirlik verilmesinde etkili olduğu anlatılır. Koca Ca'fer Paşa, Eylül 1697'deki Zenta bozgununda hayatını kaybetmiştir.

Yûsuf Paşa'nın sonraki hayatı da aynı çalışmada izlenebilir. 1108'de (1696-97) Rumeli beylerbeyiliği rütbesiyle Rakka mutasarrıflığına geçmiş, 1109'da (1697-98) vezir olmuş ve Çerkes İbrâhim Paşa'nın dul eşi Fatma Sultan'la evlenmiştir. Rakka'ya Türkmen ve Kürt aşiretlerinin yerleştirilmesi işini yürüten Yûsuf Paşa, bu eyaletin valiliğine birkaç defa gelmiş, Şehrizor ve Halep gibi eyaletleri de yönetmiş, Ramazan 1128'de (Ağustos 1716) Şam valisi ve hac emiri iken Şam'da vefat etmiştir.

Gökpınar, Yûsuf Paşa'nın doğum yeri ve tarihi hakkında bilgi bulunmadığını, muhtemelen devşirme yoluyla saraya alındığını yazar. Hüsameddin ise onu açıkça Arapkirli sayar. Arapgir'in yerel kayıtları da bu görüşü paylaşır: Arapgirli paşalar arasında hem Ca'fer Paşa'yı hem de "aslen Arapgirli" Yûsuf Paşa'yı sayar, Yûsuf Paşa'nın bir vakfiyesinde Ca'fer Paşa ile kardeş olduklarının yazılı olduğunu belirtir ve onun Şanlıurfa'da cami, han ve hamam yaptırdığını kaydeder. Şanlıurfa'daki Yûsuf Paşa Camii, adını verdiği mahallede, yanındaki hamamla birlikte "Urfa mutasarrıfı Arapkirli Yûsuf Paşa" tarafından yaptırılmış bir yapı olarak tanıtılır; bina kimi kaynaklarda "Urfa Rakka valisi Yûsuf Paşa"nın eseri diye anılır, kitabesi 1122 tarihini taşır. Topal Yûsuf Paşa'nın 1698'den itibaren defalarca Rakka valiliği yaptığı düşünülürse, Urfa'daki bu caminin de onun hayratı olması kuvvetle muhtemeldir; ancak bu, eldeki kaynakların birleştirilmesinden çıkan bir yorumdur.

1109 Tarihi Üzerine

Madde, Yûsuf Paşa'nın Amasya mutasarrıflığını "1109 senesi Cemâziyelevvel" ayına koyar; oysa aynı maddenin son paragrafı "1108 senesi gurre-i Muharrem" diye başlar ve bir sonraki madde, Mahmûd Paşa'nın 5 Muharrem 1108'de ikinci defa Amasya mutasarrıfı olduğunu yazar. Bir önceki madde de sancağın Cemâziyelevvel 1107'de Çakırcıbaşı Yûsuf Ağa'ya verildiğini bildirir. Gökpınar'ın arşiv belgelerine dayanarak Amasya tevcihini 1696'ya koyması da Cemâziyelevvel 1107'nin (Aralık 1695-Ocak 1696) doğru tarih olduğunu gösterir. Buna göre metindeki "1109", büyük ihtimalle "1107" yerine yazılmış bir dizgi ya da kalem hatasıdır; madde içindeki Receb ve Şevval olayları da 1107 yılına (1696 baharı ve yazı) ait olmalıdır.

Kalaylı Paşa'nın Düşüşü ve Küçük Alizâde Hüseyin Ağa

Metinde vezirliği kaldırıldığı söylenen "Kalaylı Paşa", Kayserili Kalaylıkoz Ahmed Paşa'dır. Hayatına dair derlemelere göre Ahmed Paşa 1696'da, Rusların Azak Kalesi'ne yeniden saldıracağı anlaşıldığı için Trabzon valiliğine gönderilmiş, fakat kaleye yardım işini gevşek tutmuş, Azak Ağustos 1696'da Rusların eline geçmiştir. Bu başarısızlık yüzünden idam edileceğini anlayan paşa görevini bırakıp saklanmış, üç yıl boyunca bulunamamış, ancak Şubat 1699'da Vâlide Sultan'ın aracılığıyla affedilmiştir. Hüsameddin'in "Kalaylı Paşa'nın vezâreti ref'" diye kısaca geçtiği olay budur ve paşanın kethüdası Küçük Alizâde Hüseyin Ağa'nın Amasya'ya sürülmesi de aynı çöküşün sonucudur.

Küçük Alizâde Hüseyin Ağa, birkaç yıl sonra Amasya mutasarrıfı olacak ve kitabın 110. maddesinin konusu olacaktır. Hüsameddin'in biyografi cildindeki tercümesine göre Amasya'nın büyük zaimlerinden Küçük Ali Bey'in oğludur; Enderun'da yetişip Baltacılar Ocağı'na yazılmış, burada Kalaylıkoz Ahmed Paşa ile dostluk kurmuş, paşa kaptan-ı derya olunca onun dairesine girip kethüdası olmuştur. 1104'te paşanın Sivas valiliği sırasında Sivas mütesellimliği yapmış, efendisinin vezirliği kaldırılınca sürgün olarak Amasya'ya gelmiş, 1109'da Sivas, Amasya ve Çorum sancaklarının "bedel-i südciyân" (sütçüler bedeli) adlı vergi kaleminin mültezimi olmuş ve beş yıl süren bu iltizam sayesinde büyük bir servet edinmiştir. Bu maddede kendisine verilen Hüseyin ve Fîrûz ağalar vakıflarının mütevelliliği, sürgündeki bir devlet adamının memleketinde yeniden nüfuz kazanmaya başladığının ilk işaretidir.

Gâvur Murâd

Sivas vilayetini huzursuz ettiği söylenen eşkıya elebaşısı Gâvur Murâd'a dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Aynı lakap, Hüsameddin'in kitabında daha önce iki kez geçer: 1599 yıllarında Karayazıcı'nın etrafında toplanan celâlî reisleri arasında bir "Gâvur Murâd" sayılır (bu liste Meryem Kaçan Erdoğan'ın Karayazıcı isyanı üzerine yazdığı makalede de Hüsameddin'e dayanılarak aktarılmıştır), 1050'li ve 1060'lı yıllarda ise Amasya âyanı arasında "Murâd oğlu Gâvur Murâd Ağa" adlı biri görünür. Bu kişilerin 1107'de idam edilen eşkıyayla bir bağı olup olmadığı bilinmemektedir; lakabın yörede birden çok kişi için kullanılmış olması da mümkündür.

Şehrin İç İşleri

Maddenin geri kalanı, Amasya'yı bizzat yöneten yerli ileri gelenlerin görev değişikliklerini kaydeder. Mutasarrıf eşkıya peşinde iken sancağı mütesellim olarak baş âyan Murâd Beyzâde Mustafa Ağa yönetmiş, II. Bayezid Külliyesi'nin vakıflarını yöneten Evkâf-ı Sultâniyye mütevelliliği ise mütevellinin başka bir göreve (Sivas avârız eminliği) gitmesi yüzünden Karahanzâde Mustafa Ağa'ya geçmiştir. Dikkati çeken ayrıntı, Nakîb Emîr Hacı Abdüllatif Ağa'nın "mütesellim ve âyan işlerine çokça karıştığı" için azledilmesidir. Bir önceki maddede Amasya müftüsü de aynı Emîr Hacı ile Şehir Kethüdâsı Yeğen Hasan Ağa'nın müdahalelerinden bıkıp istifa etmişti. Şehirde seyyidlerin temsilcisi olan nakîbüleşraf vekili ile âyan arasındaki bu nüfuz çekişmesi, sonraki maddelerde de sürecektir. Maddenin sonunda adı geçen Sakız Muhafızı Mahmûd Paşa, kitabın bir sonraki maddesinde Yozgatlı Mahmûd Paşa olarak ele alınır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt, s. 617–617. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 9-12. Cilt, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, "Hüseyin Paşa-Küçük Alizâde" maddesi, e-kitap s. 37. https://amasya.bel.tr/uploads/e-kitap/kitap/9-12/files/basic-html/page37.html
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1-4. Cilt, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, e-kitap s. 570, 584 (Gâvur Murâd Ağa).
• "Kalaylıkoz Hacı Ahmed Paşa", Vikipedi (Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmânî ve Casim Avcı'nın Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi maddesine dayanarak). https://tr.wikipedia.org/wiki/Kalaylıkoz_Hacı_Ahmed_Paşa

Akademik çalışmalar

• Bekir Gökpınar, "Şam Valisi Vezir Topal Yusuf Paşa'nın Muhallefatı (1716)", SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 56 (2022), s. 130-150. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2364310
• Dilek Seniha Cenez Ülker, "Serhadlere Adanmış Bir Ömür: Koca Cafer Paşa'nın Askerî Faaliyetleri (1685-1697)", Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi, 7/13 (2024), s. 2-32. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3765218
• Meryem Kaçan Erdoğan, "Karayazıcı İsyanı", Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4/2 (2003). https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/112963

Resmî kaynaklar

• T.C. Arapgir Kaymakamlığı, "Arapgirli Paşalar". http://www.arapgir.gov.tr/arapgirli-pasalar

Diğer kaynaklar

• "Yusuf Paşa Cami", Şanlıurfa. https://gezimanya.com/sanliurfa/gezilecek-yerler/yusuf-pasa-cami