Merzifonludur. Sipâhi Nuh oğlu Mustafa Ağa’nın mahdûmudur. 1110 senesi gurre-i muharreminde Amasya sancağı beyi olup, kendisi Rumeli’nde me’mûr olduğundan Amasya a‘yânından Hacı Ma‘denzâde Ahmed Ağa’yı Amasya mütesellimi nasb etdi.
Kezâlik muharremin gurresinde Hasan Efendi Amasya kadısı olup geldi. Muharremin on üçüncü günü Sivas Vâlisi Vezîr İsmâil Paşa, zulmünden dolayı i’dâm edilip Amasyalı Pervanezâde Karakulak Mustafa Paşa Sivas beylerbeyi oldu.
Safer evâilinde, Amasyalı Kadızâde Ahmed Paşa Niğbolu Beylerbeyiliği’nden ma‘zulen Amasya’ya gelip Amasya ve Ağaca (!) Kilise emvâlinden senevî 405126 akçe kendisine hâss tâyin edildi.⁶⁸³
Rebiülevvel gurresinde Avkatlı İbrâhim Ağa yine Amasya alaybeyi ve Derviş Beyzâde Derviş Mehmed Ağa kethüdâyeri olup cumâdelâhirede İbrâhim Ağa’nın da ref‘iyle Deli Emîr Paşazâde es-Seyyid Mustafa Bey alaybeyi ve bu esnada Amasyalı el-Hâc Mustafa Ağa çavuşbaşı oldu. [228]
Recebin yedisinde İmam el-Hâc Mehmed Efendi evkâf-ı Sultâniyye mütevellîsi ve şevvâlinde Amasyalı Bekir Beyzâde Ömer Paşa vezâretle Anadolu ve Sefer Ağazâde Elçi Mehmed Paşa vezâretle Şam vâlisi oldu. Zilka’de evâilinde çavuşbaşı Amasyalı Karahanzâde el-Hâc Mustafa Ağa kethüdâ-yı sadr-ı âlî ve zilhicce gurresinde mütesellim ve şehir kethüdâsı azl edilip Köprü a‘yânı Dedezâde el-Hâc Hasan Ağa Amasya mütesellimi ve Hacı Mansurzâde el-Hâc Abdülkâdir Ağa şehir kethüdâsı oldu.
Zilhiccenin ondördünde Müftü Ahmed Efendi istifa edib ulemâ-yı sâdâttan Osmân Efendizâde es-Seyyid Ali Efendi Amasya müftüsü oldu. Bu sene a‘yândan sâbık Amasya mütesellimi Sancızâde el-Hâc Hasan Ağa vefât edib mahdûmu el-Hâc Ahmed Ağa yerini tutdu.
1111 senesi gurre-i muharreminde Kadı Hasan Efendi’nin müddeti temdîd ve Köprülü el-Hâc Hasan Ağa da Amasya mütesellimliğinde ibkâ edildiyse de rebîülevvel gurresinde azl edilip a‘yândan Küçük Ali Beyzâde Yeğen Ali Bey bin Ahmed Bey Amasya mütesellimi oldu.
Receb gurresinde Şam Vâlisi Mehmed Paşa, emîrü’l-hâc olduğundan pek çok Amasyalılar gibi Şehir Kethüdâsı el-Hâc Abdulkâdir Ağa da azm-i Hicâz edib selefi İbrâhim Bey şehir kethüdâsı oldu.
Ramazânın gurresinde Mesnevîhânzâde es-Seyyid Abdülkâdir Efendi Amasya kadısı oldu. Şevvâlde Kethüdâ-yı Sadr-ı Âlî el-Hâc Mustafa Ağa ma‘zûl ve merîz bir halde Amasya’ya geldi. Zilka’de selhinde [229] Mirlivâ Ahmed Bey bâ-rütbe-i mîrimîranî Kavala mutasarrıfı olduğundan Amasya sancağı sâbık Cidde Beylerbeyi el-Hâc Mehmed Paşa’ya tevcîh edildi.
Günümüz Türkçesiyle
Merzifonludur. Sipahi Nuh oğlu Mustafa Ağa'nın oğludur. 1110 [1698] yılı muharreminin ilk günü Amasya sancakbeyi oldu. Kendisi Rumeli'de görevli olduğundan Amasya ileri gelenlerinden Hacı Madenzâde Ahmed Ağa'yı Amasya mütesellimi tayin etti.
Yine muharremin ilk günü Hasan Efendi Amasya kadısı olarak geldi. Muharremin on üçüncü günü Sivas Valisi Vezir İsmâil Paşa zulmü yüzünden idam edildi ve Amasyalı Pervanezâde Karakulak Mustafa Paşa Sivas beylerbeyi oldu.
Safer başlarında Amasyalı Kadızâde Ahmed Paşa, Niğbolu beylerbeyiliğinden azledilmiş olarak Amasya'ya geldi. Amasya ve Ağaca (!) Kilise gelirlerinden yılda 405.126 akçe ona has (geçimlik gelir) olarak ayrıldı.
Rebiülevvelin ilk günü Avkatlı İbrâhim Ağa yeniden Amasya alaybeyi, Derviş Beyzâde Derviş Mehmed Ağa da kethüdâyeri oldu. Cemaziyelâhirde İbrâhim Ağa da görevden alınınca Deli Emîr Paşazâde es-Seyyid Mustafa Bey alaybeyi oldu; bu sırada Amasyalı el-Hâc Mustafa Ağa da çavuşbaşı oldu.
Recebin yedisinde İmam el-Hâc Mehmed Efendi Sultan vakıflarının mütevellisi oldu. Şevvalde Amasyalı Bekir Beyzâde Ömer Paşa vezirlikle Anadolu valisi, Sefer Ağazâde Elçi Mehmed Paşa da vezirlikle Şam valisi oldu. Zilkade başlarında çavuşbaşı Amasyalı Karahanzâde el-Hâc Mustafa Ağa sadaret kethüdası oldu. Zilhiccenin ilk günü mütesellim ile şehir kethüdası azledildi; Köprü ileri gelenlerinden Dedezâde el-Hâc Hasan Ağa Amasya mütesellimi, Hacı Mansurzâde el-Hâc Abdülkâdir Ağa da şehir kethüdası oldu.
Zilhiccenin on dördünde Müftü Ahmed Efendi istifa etti ve seyyid âlimlerden Osmân Efendizâde es-Seyyid Ali Efendi Amasya müftüsü oldu. Bu yıl âyandan eski Amasya mütesellimi Sancızâde el-Hâc Hasan Ağa vefat etti, yerini oğlu el-Hâc Ahmed Ağa tuttu.
1111 [1699] yılı muharreminin ilk günü Kadı Hasan Efendi'nin görev süresi uzatıldı. Köprülü el-Hâc Hasan Ağa da Amasya mütesellimliğinde bırakıldıysa da rebiülevvelin ilk günü azledildi ve âyandan Küçük Ali Beyzâde Yeğen Ali Bey bin Ahmed Bey Amasya mütesellimi oldu.
Recebin ilk günü Şam Valisi Mehmed Paşa emîrülhac (hac kafilesinin başı) olduğundan birçok Amasyalı gibi Şehir Kethüdası el-Hâc Abdülkâdir Ağa da Hicaz'a yola çıktı; selefi İbrâhim Bey yeniden şehir kethüdası oldu.
Ramazanın ilk günü Mesnevîhânzâde es-Seyyid Abdülkâdir Efendi Amasya kadısı oldu. Şevvalde sadaret kethüdası el-Hâc Mustafa Ağa görevden alınmış ve hasta bir halde Amasya'ya geldi. Zilkadenin son günü Mirliva Ahmed Bey beylerbeyi rütbesiyle Kavala mutasarrıfı olduğundan Amasya sancağı eski Cidde Beylerbeyi el-Hâc Mehmed Paşa'ya verildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- nasb etmek: bir göreve atamak
- ma'zûlen: görevden alınmış olarak
- hâss: burada bir kimseye geçimlik olarak bağlanan gelir
- emvâl: burada vergi gelirleri
- ref': görevden kaldırılma
- çavuşbaşı: divan çavuşlarının başı
- kethüdâ-yı sadr-ı âlî: sadrazamın kethüdası, sadaret kethüdası
- ulemâ-yı sâdât: Peygamber soyundan gelen âlimler
- temdîd: süre uzatımı
- ibkâ: görevde bırakılma
- emîrü'l-hâc: hac kafilesinin komutanı
- azm-i Hicâz: Hicaz'a yola çıkma
- merîz: hasta
- bâ-rütbe-i mîrimîrânî: beylerbeyi rütbesiyle
Ahmed Bey ve Kavala
Merzifonlu Ahmed Bey hakkında Hüsameddin'in verdiklerinden fazlasına başka kaynaklarda rastlanmadı. Sancağı aldığı 1 Muharrem 1110, miladî 10 Temmuz 1698'e karşılık gelir; Kavala'ya nakli ise 1111 yılının sonuna, yani 1700 ilkbaharına düşer. Bu iki yıl boyunca bir kez bile Amasya'ya geldiğine dair bir kayıt yoktur. Sancak işlerini önce Hacı Madenzâde Ahmed Ağa, sonra Dedezâde Hasan Ağa ve Yeğen Ali Bey gibi mütesellimler yürütmüştür. Bu durum, dönemin Amasya'sında sancakbeyliğinin çoğu zaman bir gelir kaynağı ve rütbe basamağı, asıl yönetimin ise yerli mütesellim ve âyanın elinde olduğunu bir kez daha gösterir.
Kadızâde Ahmed Paşa'nın Hassı
Metindeki "Ağaca (!) Kilise" yazımının yanındaki ünlem işareti, kitabı yayına hazırlayanın okumada tereddüt ettiğini gösterir. Hüsameddin'in ümera biyografilerindeki Kadızâde Ahmed Paşa maddesinde aynı olay anlatılırken yer adı "Ağcakilise" olarak geçer ve aynı 405.126 akçe tutarı tekrarlanır. Bu biyografiye göre Ahmed Paşa, Fethiye Mahallesi'ndeki Kadı Hamamı'nın mütevellisi Mehmed Ağa'nın oğludur; silahdar zümresinden yetişmiş, 1105'te Amasya mütesellimi olarak yöredeki eşkıyayı temizlemekle görevlendirilmiş, ardından Rakka, Özi ve Niğbolu'da görev almıştır. 1109'da Niğbolu muhafızıyken savaşta başarı gösteremediği için azledilip Amasya'ya gönderilmiş, 1112 başında Amcazâde Hüseyin Paşa'nın yardımıyla Maraş beylerbeyi olmuş, 1113'te yine azledilmiş ve 1114 ortalarında ölmüştür. Hüsameddin onu "gayyûr, sâdık, faal ise de talihsiz" diye niteler. Ağcakilise'nin Amasya sancağının hangi köy ya da nahiyesi olduğuna dair başka kaynakta bilgi bulunamadı.
Sadaret Kethüdası Karahanzâde Mustafa Ağa
Karahanzâde Mustafa Ağa'nın çavuşbaşılıktan sadaret kethüdalığına yükselmesi, Amasyalıların bu yıllarda İstanbul'daki ağırlığını gösterir. Sadaret kethüdası, sadrazamın en yakın yardımcısıydı; XVII. yüzyılın sonlarına kadar sadrazamla ilgili bütün işlerde onun yardımcısı durumundaydı, XVIII. yüzyıl başlarından itibaren de bürosuyla birlikte sadrazamdan sonra devletin ikinci gücü haline gelmişti. Taşra idarecilerinin tayini ve denetimi, sefer emirlerinin taşraya iletilmesi bu makamın işleri arasındaydı. Mustafa Ağa'nın bir yıl sonra hasta ve azledilmiş olarak memleketine dönmesi, izleyen maddeye göre de 1111 yılı içinde ölmesi, bu yüksek makamın ne kadar kısa süreli ve sarsıntılı olabildiğini gösterir.
Elçi Mehmed Paşa'nın Valiliği ve 1700 Hac Kafilesi
Hüsameddin bu maddede Sefer Ağazâde Elçi Mehmed Paşa'nın Şam valiliğini 1110 şevvaline koyar; biyografi cildinde ise aynı tayini 5 Rebiülâhir 1110 olarak verir. İki tarih arasındaki altı aylık fark yazarın kendi kayıtlarındaki bir tutarsızlıktır.
Paşanın emîrülhac olarak yola çıktığı 1111 recebi, miladî Aralık 1699-Ocak 1700'e denk gelir. Ersin Kırca'nın Şam hac kafilesine yönelik bedevî saldırıları üzerine yaptığı araştırma, bu kafilenin sonunu ayrıntılı biçimde anlatır. Kırca'ya göre 1700 yılı haccında kafileyi yönetmek üzere Gazze, Nablus ve Lecûn sancakbeyi Elçi Mehmed Paşa görevlendirilmiştir; sonraki iki yılda bu görev doğrudan Şam beylerbeylerine verildiğine göre, 1700'de kafileye ayrılan askerî güç görece küçüktü. Bu bilgi, Hüsameddin'in "Şam valisi" ifadesiyle uyuşmaz; arşiv belgelerine dayanan çalışma, paşanın o sırada beylerbeyi değil sancakbeyi olduğunu gösterir. Kafile dönüşte 19 Muharrem 1112'de (6 Temmuz 1700) Aneze ve Benî Sahr aşiretlerinin saldırısına uğramıştır. Hüsameddin'in "birçok Amasyalı gibi" Hicaz'a gittiğini yazdığı Şehir Kethüdası Abdülkâdir Ağa'nın akıbeti izleyen maddede anlatılır.
Diğer Adlar
Sivas Valisi İsmâil Paşa'nın zulmü yüzünden idamı (13 Muharrem 1110, yani 22 Temmuz 1698) ve yerine Amasyalı Karakulak Mustafa Paşa'nın getirilmesi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Hüsameddin'in biyografi cildinde Karakulak Mustafa Paşa'nın torunlarından Yüzbaşıoğlu Emin Mehmed Ağa'nın adı geçer; bu da ailenin XVIII. yüzyıl ortalarında Amasya'da varlığını sürdürdüğünü gösterir. Bekir Beyzâde Ömer Paşa'nın Anadolu valiliği ise ailenin sonraki kuşaklarına ait biyografilerde "esbak Anadolu valisi Amasyalı vezir Ömer Paşa" kaydıyla doğrulanır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt, s. 619–620. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 6-8. Cilt, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, "Ahmed Paşa-Kadızâde" maddesi, e-kitap s. 183-184; "Mehmed Paşa-Elçi" maddesi, e-kitap s. 105-106; "Ebûbekir Paşa-Bekir Beyzâde" maddesi, e-kitap s. 94. https://amasya.bel.tr/uploads/e-kitap/kitap/6-8/files/basic-html/page184.html
Akademik çalışmalar