Amasyalıdır. Esbak Amasya Kethüdâyeri Şamlı Ali Ağa’nın mahdûmudur. “Rahtuvan” demekle meşhûrdur.⁶⁸⁰ 1106 senesi gurre-i muharreminde Amasya mutasarrıfı olup, Rumeli Harbi’ne me’mûr olduğundan baş a‘yân intihap edilen Kaya Ali Ağa Amasya mütesellimi ve Müftüzade Ömer Efendi Amasya kadısı oldu.
Rebîülevvelde Cebecibaşılıktan ma‘zûlen Amasya’ya gelen esbak Bostancıbaşı İnekçi Hüseyin Ağa, Hüseyin ve Firuz ağalar evkâfına ber-vech-i [220] tekâüd mütevellî oldu. Cumâdelûlâda Kandilci Vezîr Hüseyin Paşa Sivas vâlisi olup geldi.
Cumâdelâhirenin yirmi ikinci günü İkinci Sultân Ahmed’in vefâtıyla Dördüncü Sultân Mehmed’in şehzadesi İkinci Sultân Mustafa Hân Osmanlı tahtına cülûs etdi. Mâh-ı mezkûrun selhinde Hâtuniye kürsü şeyhi Ali Efendi vefât edib, yerine ulemâdan İvaz Efendi kürsü şeyhi oldu.
Receb gurresinde Müftü Çorumlu Ahmed Efendi Amasya fetvâsından istifa eylediğine binâen Merzifonî Mustafa Efendi yine Amasya müftüsü ve Sultâniyye müderrisi olup şa’bânda Lâdikli İmam-ı Sultânî Hâfız Mehmed Efendi şeyhülislâm ve Kethüdâ-yı Sadr-ı Âlî Amasyalı Kerestecizâde Mehmed Ağa vezâretle nişancı ve Kadızâde Ahmed Ağa sipâhiler ağası ve Madenzâde Ahmed Ağa evkâf-ı Sultâniyye mütevellisi oldu.
Ramazân-ı şerîf evâilinde nakîb es-Seyyid Osmân Ağa’nın ref‘inden Emîr Hacı Abdüllâtif Çelebi yine nakîbü’l-eşrâf kâ’im-makâmı olup şevvâlinde Şehir Kethüdâsı el-Hâc Abdülkâdir Ağa’nın azliyle a‘yândan Sancızâde el-Hâc Hasan Ağa şehir kethüdâsı oldu. Bu esnada İnekçi Hüseyin Ağa, intihar eden Diyarbakır Vâlisi Şeyhzâde Ahmed Paşa’nın emvâl ü eşyâsını zabta me’mûren Amasya’dan Malatya’ya gitdi.
1107 senesi gurre-i muharreminde Kadı Müftüzâde Ömer Efendi’nin yerine Bâkîzâde Ahmed Efendi yine Amasya kadısı oldu. Ba‘dehû Amasya Mutasarrıfı Rahtuvan Mehmed Paşa Karahisar-ı Şarkî’ye nakl-i me’mûriyet etdiğinden [221] Amasya sancağı, sâbık Canik Mutasarrıfı Mehmed Paşa’ya tevcîh edildi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Eski Amasya kethüdâyeri (sancaktaki sipahilerin kâhyası) Şamlı Ali Ağa'nın oğludur. "Rahtuvan" diye tanınır. 1106 [1694] yılı Muharrem ayının ilk günü Amasya mutasarrıfı oldu. Rumeli savaşıyla görevlendirildiğinden, baş âyan seçilmiş olan Kaya Ali Ağa Amasya mütesellimi, Müftüzâde Ömer Efendi de Amasya kadısı oldu.
Rebîülevvel ayında cebecibaşılıktan azledilerek Amasya'ya gelen eski bostancıbaşı İnekçi Hüseyin Ağa, emekliliğine karşılık olarak Hüseyin ve Fîrûz ağalar vakıflarına mütevelli oldu. Cemâziyelevvel ayında Kandilci Vezir Hüseyin Paşa Sivas valisi olarak geldi.
Cemâziyelâhir ayının yirmi ikinci günü II. Sultan Ahmed'in vefatı üzerine IV. Sultan Mehmed'in şehzadesi II. Sultan Mustafa Han Osmanlı tahtına çıktı. Aynı ayın son günü Hâtuniye kürsü şeyhi Ali Efendi vefat etti; yerine âlimlerden İvaz Efendi kürsü şeyhi oldu.
Receb ayının ilk günü Müftü Çorumlu Ahmed Efendi Amasya müftülüğünden istifa ettiği için Merzifonlu Mustafa Efendi yeniden Amasya müftüsü ve Sultâniyye müderrisi oldu. Şaban ayında Lâdikli İmâm-ı Sultânî (padişah imamı) Hâfız Mehmed Efendi şeyhülislam, Sadaret Kethüdâsı Amasyalı Kerestecizâde Mehmed Ağa vezirlik rütbesiyle nişancı, Kadızâde Ahmed Ağa sipahiler ağası, Madenzâde Ahmed Ağa da padişah vakıflarının (evkâf-ı Sultâniyye) mütevellisi oldu.
Ramazan başlarında Nakîb es-Seyyid Osmân Ağa'nın görevden alınmasıyla Emîr Hacı Abdüllâtif Çelebi yeniden nakîbüleşraf kaymakamı oldu. Şevval ayında Şehir Kethüdâsı el-Hâc Abdülkâdir Ağa'nın azliyle ileri gelenlerden Sancızâde el-Hâc Hasan Ağa şehir kethüdâsı oldu. Bu sırada İnekçi Hüseyin Ağa, intihar eden Diyarbakır valisi Şeyhzâde Ahmed Paşa'nın mallarına ve eşyasına el koymakla görevlendirilerek Amasya'dan Malatya'ya gitti.
1107 [1695] yılı Muharrem ayının ilk günü Kadı Müftüzâde Ömer Efendi'nin yerine Bâkîzâde Ahmed Efendi yeniden Amasya kadısı oldu. Ardından Amasya mutasarrıfı Rahtuvan Mehmed Paşa'nın görev yeri Karahisar-ı Şarkî'ye değiştirildiğinden Amasya sancağı eski Canik mutasarrıfı Mehmed Paşa'ya verildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- esbak: önceki, eski
- mahdûm: oğul
- ma'zûlen: görevden alınmış olarak
- ber-vech-i tekâüd: emeklilik maaşı yerine, emeklilik karşılığı olarak
- cülûs: tahta çıkış
- mâh-ı mezkûr: adı geçen ay
- nişancı: padişah fermanlarına tuğra çeken, divanın yazı işlerinden sorumlu yüksek görevli
- emvâl ü eşyâ: mallar ve eşyalar
- zabt: el koyma
- nakl-i me'mûriyet: görev yerinin değiştirilmesi
Rahtuvan Mehmed Paşa ve Ailesi
Maddenin sahibi, Amasya'nın kendi içinden çıkan paşalardandır. Hüsâmeddin onu kitabın daha önceki sayfalarında adım adım izler: 1100'de Amasya mütesellimi olarak türedilerin temizlenmesinde görev almış, bunun karşılığında dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığı rütbesi almış, 1104 sonunda Cidde beyiyken Habeş beylerbeyi olmuştur. Bu maddede ise 1106 başında kendi memleketine mutasarrıf olarak döner, fakat Rumeli cephesine gönderildiği için sancağı yine bir Amasyalı mütesellime, Kaya Ali Ağa'ya bırakır. Hüsâmeddin'in sonraki kayıtlarına göre 1108'de Karahisar-ı Şarkî mutasarrıfıdır ve Amasyalı öteki paşalarla birlikte savaşa gönderilmiştir; 1109'da da Hüseyin ve Fîrûz ağalar vakıflarının mütevelliliğine getirilecektir.
Babası Ali Ağa'nın aslı konusunda Hüsâmeddin bir dipnotta ilginç bir not düşer: paşanın torunlarından kendi zamanında hayatta olan Nuri Bey, Ali Ağa'nın aslen Urfalı olduğunu söylemektedir; tarih kitapları ve mahkeme sicilleri ise onu Şamlı olarak kaydeder. Hüsâmeddin iki bilgiyi yan yana koymakla yetinir. Aile hafızası ile yazılı belgelerin ayrıldığı bu yer, kitabın sözlü kaynakları da kullandığını gösteren küçük bir örnektir.
Rahtuvan Mehmed Paşa'nın soyu Amasya'da bir aile oluşturmuştur. Hüsâmeddin'in Amasya sülâlelerini saydığı bölümde, Yeğenzâdeler ailesinin atası Yeğen Ali Bey'in Rahtuvan Mehmed Paşa'nın kız kardeşinin oğlu olduğu, paşanın da Amasya'da bir sülâle kurduğu, fakat bu ailenin nüfuzunun yeğenlerininkini geçemediği, hepsine "Rahtuvanzâde" dendiği yazılır. Soyundan gelen el-Hâc Rahtuvan Paşazâde İbrâhim Bey 1183'te baş âyan ve Amasya mütesellimi olmuş, 1206'da ölünce Mehmed Paşa Mezarlığı'na gömülmüştür. Aynı aileden Rahtuvan Paşazâde el-Hâc Ali Bey'in 1241 yılında Sultan Bayezid Medresesi önündeki Mağdenus Köprüsü'nü onarttığı da kitapta kayıtlıdır.
Amasya Taşhan
Rahtuvan Mehmed Paşa'nın adı bugün Amasya'da en çok Taşhan ile yaşar. Kayıtlara göre han 1699 yılında Mutasarrıf Rahtuvan Hacı Mehmed Paşa tarafından Mimar Mehmed Kalfa'ya yaptırılmıştır. İki katlı, geniş avlulu, girişinin iki yanında dükkânlar sıralanan yapının kapısı üzerinde ince uzun bir dikdörtgen içinde kitabesi bulunur. Han 2012 sonunda restorasyonu tamamlanarak yeniden kullanıma açılmıştır. 1699 tarihi, Hüsâmeddin'in anlattığı mutasarrıflıklardan birkaç yıl sonrasına düşer; paşanın bu yıllarda Amasya'ya döndüğü ve 1109'da vakıf mütevelliliği aldığı düşünülürse, hanın memleketine yerleşmiş bir paşanın eseri olduğu anlaşılır.
II. Mustafa'nın Tahta Çıkışı ve Lâdikli Şeyhülislam
Hüsâmeddin'in II. Ahmed'in ölümü ve II. Mustafa'nın tahta çıkışı için verdiği 22 Cemâziyelâhir 1106 tarihi bugünkü kaynaklarla uyuşur. Mücteba İlgürel'in II. Ahmed maddesine göre padişah 6 Şubat 1695'te elli iki yaşında Edirne'de ödemden ölmüş, naaşı İstanbul'a getirilerek Kanûnî Sultan Süleyman'ın türbesine gömülmüştür. Abdülkadir Özcan'ın II. Mustafa maddesi, yeni padişahın tahta geçer geçmez uzun süredir düzenli toplanmayan Dîvân-ı Hümâyun'un haftada dört gün toplanmasını emrettiğini ve ataları gibi ordunun başında sefere çıkmak istediğini anlatır. Rahtuvan Mehmed Paşa'nın gönderildiği Rumeli cephesi, padişahın 1695 yazında bizzat çıkacağı bu ilk Avusturya seferinin cephesidir.
Şaban ayında şeyhülislam olan "Lâdikli İmâm-ı Sultânî Hâfız Mehmed Efendi" de Amasya sancağının yetiştirdiği büyük bir âlimdir. Tahsin Özcan'ın maddesine göre Mehmed Efendi o dönemde Amasya sancağına bağlı olan Lâdik kazasında doğmuş, kıraat ilmindeki ustalığı ve güzel sesiyle dikkat çekmiş, IV. Mehmed sesini beğendiği için padişahın imamlarından biri olmuş ve "imâm-ı sultânî" diye anılmaya başlamıştır. 4 Şaban 1106'da (20 Mart 1695) şeyhülislam olmuş, fakat II. Mustafa kendi hocası Erzurumlu Seyyid Feyzullah Efendi'yi bu makama getirmek istediğinden iki ay altı gün sonra azledilmiştir. 1703 Edirne Vak'ası sırasında yeniçeriler tarafından ikinci kez şeyhülislamlığa getirilmiş, II. Mustafa'nın tahttan indirilmesine dair fetvayı onun hazırladığı nakledilmiştir; 1728'de Bursa'da ölmüştür. Hüsâmeddin'in kaydettiği ay, ansiklopedi maddesindeki tarihle tam olarak örtüşür.
İnekçi Hüseyin Ağa ve Şeyhzâde Ahmed Paşa
Emekliliğinde Amasya'ya yerleşen eski bostancıbaşı İnekçi Hüseyin Ağa, Bostancı Ocağı'ndan yetişip dış hizmete çıkan saray adamlarının taşradaki yerini gösterir. Abdülkadir Özcan'ın bostancı maddesine göre bostancıbaşı İstanbul'un önemli bir kısmının asayişinden sorumluydu ve saraydaki idam cezalarının infazı da onun görevleri arasındaydı. Hüseyin Ağa'nın Amasya'daki bir vakfa emeklilik karşılığı mütevelli yapılması ve ardından ölen bir valinin mallarının zaptıyla görevlendirilmesi, devletin bu kişileri emeklilikte de güvenilir memur olarak kullandığını gösterir. Hüsâmeddin'in kaydına göre Hüseyin Ağa bir yıl kadar sonra Amasya'da ölecektir.
Diyarbakır valisiyken intihar ettiği yazılan Şeyhzâde Ahmed Paşa'ya dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. 1106 yılında Diyarbekir'de görev yapan bir Ahmed Paşa olarak Kavanoz Ahmed Paşa bilinmekteyse de onun bu tarihten sonra da yaşadığı ve 1110'da nişancı olduğu anlaşıldığından, Hüsâmeddin'in andığı kişi o olamaz.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt, s. 616–617. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1-4. Cilt, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, e-kitap s. 104, 183, 619. https://amasya.bel.tr/uploads/e-kitap/kitap/1-4/files/basic-html/page619.html
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 6. Cilt, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, s. 64 (Rahtuvân Paşazâde el-Hâc İbrâhim Bey).
Akademik çalışmalar
- Mücteba İlgürel, "Ahmed II", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-ii
- Abdülkadir Özcan, "Mustafa II", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/mustafa-ii
- Tahsin Özcan, "Mehmed Efendi, İmâm-ı Sultânî", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-efendi-imam-i-sultani
- Abdülkadir Özcan, "Bostancı", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/bostanci
- Abdülkadir Özcan, "Ahmed Paşa, Kavanoz", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-pasa-kavanoz
Resmî kaynaklar