AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ebû Müslim Çelebi-Rükneddînzâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 105 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasya emîr ve hükümdârı el-Hâc Şâdgeldi Paşa’nın zaman-ı hükûmetinde Amasya’ya gelip tevattun eden Mevlânâ Rükneddîn Nu’mân bin Hasan Râzî mahdûmdur. Ulemâdan ahz-ı ulûm ederek ders-i âm ve Torumtay Medresesi müderrisi olup 822’de tanzîm edilen Bâyezîd Paşa vakfiyesine şâhid görüldü. [322] Ba’dehû vefât etdi. Kibâr-ı ulemâdan idi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasya emîri ve hükümdarı el-Hâc Şâdgeldi Paşa'nın yönetimi sırasında Amasya'ya gelip yerleşen Mevlânâ Rükneddîn Nu'mân bin Hasan Râzî'nin oğludur. Âlimlerden ilim tahsil ederek ders-i âm ve Torumtay Medresesi müderrisi oldu; 822'de [1419-20] düzenlenen Bâyezîd Paşa vakfiyesinde şahit olarak adı görüldü. Sonra vefat etti. Büyük âlimlerdendi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • tevattun etmek: yurt edinmek, yerleşmek
  • ahz-ı ulûm: ilim öğrenme
  • ders-i âm: herkese açık ders veren, yüksek dereceli müderris
  • vakfiye: bir vakfın kuruluş şartlarını gösteren belge
  • kibâr-ı ulemâ: büyük âlimler

Babasının Amasya'ya Gelişi

Rükneddîn Nu'mân Râzî'nin Amasya'ya gelişi Hacı Şâdgeldi'nin emirliği içine yerleştirilir. Hacı Kutlu Şah'ın oğlu olan Şâdgeldi, 1359'da Amasya emîri olmuş ve 1381'deki ölümüne kadar şehri yönetmiştir. Buna göre ailenin Amasya'ya yerleşmesi 1359-1381 yılları arasına düşer. Babanın taşıdığı "Râzî" nisbesi ailenin doğudan, İran tarafından geldiğine işaret eder; Hüsameddin aynı ciltte Horasanlı ve Semerkantlı seyyidlerin de bu yıllarda şehre sığındıklarını anlatır.

Torumtay Medresesi

Ebû Müslim Çelebi'nin müderrislik ettiği Torumtay Medresesi, bugün Gök Medrese adıyla bilinen külliye ile aynı yapı olmalıdır; bu külliye kimi kayıtlarda "Torumtay Camii" diye de anılır. Gök Medrese, Selçuklu döneminde Amasya valisi Seyfeddin Torumtay tarafından cami, medrese ve türbeden oluşan bir külliye olarak yaptırılmıştır; yapım tarihi 1267 olarak verilir. Adını, türbesinin kubbesini kaplayan mavi, firuze renkli sırlı tuğlalardan alır. Seyfeddin Torumtay'ın kendisi, çocukları ve torunlarıyla birlikte gömülü olduğu Torumtay Türbesi ise Gök Medrese'nin hemen karşısında, 1278'de yapılmıştır. Planı ve süslemeleri öteki Selçuklu türbelerinden belirgin biçimde ayrılan bu iki katlı, tonozlu yapı da bugün ayaktadır. Ebû Müslim Çelebi'nin XV. yüzyılın başında burada ders vermesi, Selçuklu döneminde kurulan bir medresenin Osmanlı idaresinin ilk yıllarında da faal olduğunu gösterir.

Bâyezîd Paşa Vakfiyesi ve 822 Tarihi

Metinde Ebû Müslim Çelebi'nin şahit olarak görüldüğü vakfiye, Çelebi Mehmed'in veziri Amasyalı Bayezid Paşa'nın vakfiyesidir. Bayezid Paşa Camii, kapısı üstündeki Arapça kitâbeye göre 817 Muharreminde [Nisan 1414] yaptırılmıştır. Paşanın 11 Zilhicce 820 [19 Ocak 1418] tarihli, başı eksik Arapça vakfiyesi Osmanlı Arşivi'nde bulunmaktadır; bu vakfiyenin 821 [1418] ve 823 [1420] tarihli ekleri de vardır. Vakfiyenin bir özeti son cemaat yerinin kemerlerindeki kuşak yazılarına işlenmiş, sekiz satırlık bir başka özeti de Kuşköprü yakınındaki bir kayanın üstüne kazınmıştır. Caminin son cemaat yerindeki ikinci bir kitâbede ise mimarın Bayezid Paşa'nın azatlılarından Ya'kûb b. Abdullah olduğu 822 [1419] tarihiyle yazılıdır; E. Hakkı Ayverdi bunun bir onarım kitâbesi olduğunu düşünür.

Hüsameddin'in vakfiyeye verdiği 822 tarihi, bilinen ana vakfiyenin 820 tarihiyle de eklerin 821 ve 823 tarihleriyle de doğrudan örtüşmez. Hüsameddin'in gördüğü belge bu eklerden biri ya da bugün bilinmeyen bir başka sureti olabilir; tarihin yapıdaki 822 tarihli kitâbe ile karışmış olması da ihtimal dahilindedir. Hangisinin doğru olduğu ancak vakfiyenin şahitler kısmı incelenerek anlaşılabilir. Ebû Müslim Çelebi'nin ve babası Rükneddîn Nu'mân Râzî'nin kendilerine dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 105–105. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Diğer kaynaklar

6. Cilt içindekiler