Amasya Mevlevî-hânesi dervişânından Mehmed’in mahdûmudur. Mevlevî-hâne şeyhi Hasan Kutsî Dede Efendi hizmetinde perver-şiyâb-i kemâl olup zâkirbaşı oldu. 1095 senesinde Şeyh Cu’î Mevlevî-hânesi şeyhi ve mesnevî-hânı ve bir yıl sonra ilâveten Amasya Mevlevî-hânesi şeyhi ve mesnevî-hânı oldu.
1099’da Amasya Mevlevî-hânesi meşîhatı uhdesinden ref’ edilip eş-Şeyh Alâeddîn Dede Efendi’ye verildi. Şeyh Cu’î Mevlevî-hânesi şeyhi olduğu hâlde 1114 senesi evâ’ilinde vefât etdi. Amasya Mevlevî-hânesinde Mesnevî okutur, âlim Arab ve Acem edebiyâtına vâkıf, mü’eddeb, vakûr, müteşerri’ bir zât idi.
Eş-Şeyh Hasan Kutsî Dede kendisine “Ebû Sa’îd” künyesini verdi. Mahdûmu Sa’îd İbrâhim Dede Efendi de Amasya Mevlevî-hânesi şeyhi [314] oldu. Bunun mahdûmları Lütfullah, Ahmed Gavsî, Mehmed Efendilerdir. Bunlara “Hacıoğulları”, “Hacı Dedezâdeler” dendi. Lütfullah Efendi, kudâtdandır.
Amasya Mevlevî-hânesi şeyhi el-Hâc Gavsî Ahmed Dede Efendi 1190’da vefât edib mahdûmları es-Seyyid Feyzullah, Abdullah, Mehmed Kâmî Efendilerdir. Hacı Mehmed Dedezâde eş-Şeyh Hüseyin Hüsnî Dede de mevlevî-hâne şeyhi oldu. Bunun mahdûmları es-Seyyid Mehmed, Hasan, Ali Rıza Efendiler olup Mehmed Kâmî Dedezâde es-Seyyid Sâbit Mehmed Dede Efendi de şeyh oldu. Es-Seyyid Mehmed Sıdkı Dede Efendi, birâderi es-Seyyid Ali Rızâ Dede Efendi’den sonra şeyh oldu. Bunun mahdûmu es-Seyyid eş-Şeyh Ahmed Dedezâde es-Seyyid eş-Şeyh Cemâleddîn Dede Efendi ber-hayâtdır.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya Mevlevîhânesi dervişlerinden Mehmed'in oğludur. Mevlevîhâne şeyhi Hasan Kutsî Dede Efendi'nin hizmetinde yetişip olgunlaştı ve zâkirbaşı (ayinde ilahileri okuyanların başı) oldu. 1095 [1683-84] yılında Şeyh Cu'î Mevlevîhânesi'nin şeyhi ve mesnevîhanı (Mesnevî okutan hocası), bir yıl sonra da buna ek olarak Amasya Mevlevîhânesi'nin şeyhi ve mesnevîhanı oldu.
1099'da [1687-88] Amasya Mevlevîhânesi şeyhliği uhdesinden alınıp Şeyh Alâeddîn Dede Efendi'ye verildi. Şeyh Cu'î Mevlevîhânesi şeyhi iken 1114 [1702-03] yılının başlarında vefat etti. Amasya Mevlevîhânesi'nde Mesnevî okuturdu; bilgili, Arap ve Fars edebiyatını iyi bilen, edepli, ağırbaşlı, dinin hükümlerine sıkıca bağlı bir zattı.
Şeyh Hasan Kutsî Dede ona "Ebû Sa'îd" künyesini verdi. Oğlu Sa'îd İbrâhim Dede Efendi de Amasya Mevlevîhânesi şeyhi oldu. Onun oğulları Lütfullah, Ahmed Gavsî ve Mehmed Efendilerdir. Bunlara "Hacıoğulları" ve "Hacı Dedezâdeler" denildi. Lütfullah Efendi kadılardandır.
Amasya Mevlevîhânesi şeyhi el-Hâc Gavsî Ahmed Dede Efendi 1190'da [1776-77] vefat etti; oğulları es-Seyyid Feyzullah, Abdullah ve Mehmed Kâmî Efendilerdir. Hacı Mehmed Dede'nin oğlu Şeyh Hüseyin Hüsnî Dede de mevlevîhâne şeyhi oldu. Bunun oğulları es-Seyyid Mehmed, Hasan ve Ali Rızâ Efendilerdir. Mehmed Kâmî Dede'nin oğlu es-Seyyid Sâbit Mehmed Dede Efendi de şeyh oldu. Es-Seyyid Mehmed Sıdkı Dede Efendi, kardeşi es-Seyyid Ali Rızâ Dede Efendi'den sonra şeyh oldu. Onun oğlu es-Seyyid eş-Şeyh Ahmed Dede'nin oğlu es-Seyyid eş-Şeyh Cemâleddîn Dede Efendi hâlen hayattadır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- dervişân: dervişler
- perver-şiyâb-i kemâl: olgunluğa erişecek biçimde yetişmiş
- zâkirbaşı: tekkede zikir ve ilahileri yöneten kişi
- mesnevîhân: Mevlânâ'nın Mesnevî'sini okutup açıklayan hoca
- meşîhat: şeyhlik makamı
- ref' edilmek: görevden alınmak
- evâ'il: (bir ayın ya da yılın) başları
- mü'eddeb: edepli, terbiyeli
- vakûr: ağırbaşlı
- müteşerri': dinin hükümlerine titizlikle uyan
- künye: "Ebû …" ya da "Ümmü …" ile kurulan saygı adı
- kudât: kadılar
- ber-hayât: hayatta, yaşıyor
Amasya Mevlevîhânesi
Ebû Sa'îd Ahmed Dede'nin şeyhlik ettiği Amasya Mevlevîhânesi şehrin en eski tarikat yapılarından biriydi. Eski kayıtlarda "Mevlevîhâne-i merhum Alâeddin Pervâne" diye geçen yapının banisi Alâeddin Ali Pervâne Bey'dir; vakıflarının 1314'te düzenlendiği, 1661'de kaybolan vakfiyesinin içeriğinin onu görmüş olanların sözlü ifadelerinden yeniden çıkarıldığı anlatılır. Mevlevîlerin Amasya'daki varlığı bu binadan da eskidir: Sultan Veled zamanında şehre bir halife gönderildiği, 1276'da Veliyüddin Ahmed Dede'nin, 1284'te Alâeddin Ali Dede'nin, 1300'de Celâleddin Mehmed Dede'nin burada Mevlevî şeyhi olarak bulunduğu eski belgelere dayanılarak aktarılır. Mevlevîhâne Saraçhane Mahallesi'nin doğusunda, Hükümet Köprüsü civarında Yeşilırmak kıyısında yer alıyordu.
Yapının sonraki serüveni Ahmed Dede'nin dönemini anlamak için önemlidir. 1602'deki eşkıya olayları sırasında mevlevîhâne yanmış, şeyhi de bu sırada vefat etmiştir. Şeyh İbrahim Çelebi'nin oğlu Mehmed Arif Dede'nin durumu eski sadrazam Bayram Paşa'ya arz etmesi üzerine Bayram Paşa 1637'de Amasya'ya kendi kesesinden su getirtmiş, bir kervansaray ile yeni bir mevlevîhâne yaptırmış ve vakıfları genişletmiştir. Yeni binada sırasıyla Mehmed Arif Dede, damadı Mahmud Dede, Abdülkadir Dede ve Alâeddin Dede şeyh olmuştur. Bu sıralama Hüsameddin'in anlattıklarıyla uyuşur: Ahmed Dede'nin 1096-1099 [1684-88] arasındaki kısa şeyhliği, Abdülkadir Dede ile Alâeddin Dede arasına düşer ve metinde 1099'da şeyhliğin Alâeddin Dede'ye verildiği açıkça söylenir. Alâeddin Dede'nin 1700'de vefat ettiği, ardından Bilal Efendi'nin şeyh olduğu da bildirilir.
Şer'iyye sicillerinden, mevlevîhânenin içindeki büyük bir odada Mehmed Arif Dede, Alâeddin Ali Dede, Osman Sâkıb Dede, Arap Sâlih Dede, Ahmed Dede ve Mehmed Sıdkı Dede adlı şeyhlerin gömülü olduğu anlaşılmaktadır. Buradaki Ahmed Dede'nin, metinde adı geçen ve 1190'da ölen Gavsî Ahmed Dede ya da Cemâleddîn Dede'nin babası Ahmed Dede olması mümkündür; Mehmed Sıdkı Dede ise Hüsameddin'in son kuşaklar arasında saydığı şeyhtir. Bu adların sicillerde görülmesi, Hacı Dedezâdeler ailesinin yüz elli yılı aşkın bir süre mevlevîhâne meşîhatını elde tuttuğunu doğrular niteliktedir.
Şeyh Cu'î Mevlevîhânesi
Ahmed Dede'nin ömrünün sonuna kadar şeyhliğini sürdürdüğü Şeyh Cu'î Mevlevîhânesi, şehir dışındaki bir köy tekkesiydi. Asıl adı Mehmed olan Şeyh Mehmed Cu'î Dede, Şâdgeldi Paşa zamanında ve Osmanlı idaresinin ilk yıllarında Amasya Mevlevîhânesi'nin şeyhiydi. Daha sonra şehirden ayrılarak 1414'te kendi köyünde bir mevlevîhâne, tekke, mektep ve çeşme yaptırmış, köyün bütün arazisini mevlevîhâneye vakfetmiş, ölünce de orada toprağa verilmiştir. Köy uzun süre onun adıyla Şeyhcui diye anılmıştır. Bugün resmî adı Yuvacık olan bu köyde Şeyh Cu'î Baba Türbesi caminin yanında durmakta, şeyhin yaptırdığı çeşme de varlığını sürdürmektedir; halk köyü hâlâ eski adıyla da anar. Ahmed Dede'nin hem şehirdeki hem köydeki mevlevîhâneyi bir arada yönettiği yıllar, iki kurum arasındaki bağın XVII. yüzyıl sonunda da sürdüğünü gösterir.
Ailenin Son Şeyhi
Hüsameddin'in "hâlen hayattadır" dediği Cemâleddîn Dede Efendi, Amasya Mevlevîhânesi'nin son dönem şeyhidir. Kimi çalışmalarda Cemâleddin Efendi'nin Şeyh Mehmed Efendi'den sonra mevlevîhânenin başına geçtiği, bir süre Amasya belediye başkanlığı yaptığı, Mustafa Kemal'i Havza'dan Amasya'ya davet eden heyette yer aldığı ve Amasya Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin kurucuları arasında bulunduğu yazılır. Veled Çelebi'nin 1912'de faal mevlevîhâneleri ve şeyhlerini sayan listesinde Amasya için "Kara Şeyh Dede" lakaplı Ahmed Cemâleddin Efendi'nin adı geçer. Hüsameddin onu Ahmed Dede'nin oğlu olarak verirken kimi kaynaklar Şeyh Mehmed Efendi'nin oğlu olarak anar; bu ayrılık giderilememiştir. Mevlevîhâne binası, tekkelerin kapatıldığı 1925'ten sonra ve şehirde meydan açılması sırasında, büyük ihtimalle bugünkü Yavuz Selim Meydanı'nın bulunduğu kesimde yıkılmıştır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
Diğer kaynaklar